Cho'ponlar hayoti: yaylov, poda, it va mehmon

2022-yil boshida O'zbekistonda qo'y va echkilar soni 23 milliondan oshdi, qoramol 13 million edi. Bular Davlat statistika qo'mitasining raqamlari.

Endi oddiy savol: shuncha mol yozda qayerda yuradi?

Javob tilning o'zida yozilgan. Qishloq so'zi «qish»dan kelib chiqqan — geografik atamalar lug'atida u «qishlov, qishki uy-joy, doimiy qishloq aholi punkti» deb izohlanadi. Yaylov esa «yozgi qo'noq, yozgi yaylov». Ikki so'z — bir yilning ikki yarmi. Qishda past, yozda baland.

Bu yangi odat emas#

1901-yilda Ivan Geyerning «Turkiston bo'ylab yo'lboshlovchi»sida Chimyonga yozgi dam olishga kelgan shaharliklar haqida yozilgan. Ular yo o'z hisobidan qurilgan barakda, yo atrofdagi chorvadorlardan ijaraga olingan o'tovda yashagan; bozorda qimiz sotilgan.

Ya'ni bugungi «tog'ga chiqib chodir tikish» — yuz yildan ortiq davom etayotgan munosabatning davomi. Faqat tomonlar biroz o'zgargan: o'tov o'rniga chodir, qimiz o'rniga termos.

Bu raqamlarning ma'nosi oddiy: yaylovdagi poda — kimningdir oyligi emas, kimningdir butun daromadi.

Qo'y va it#

Tog'da uchraydigan qo'ylarning ko'pi dumbali — orqa qismida yog' to'playdigan zot. Ularning eng yirigi — hisor qo'yi: madaniy zotlar orasida dunyodagi eng katta qo'y zoti, Hisor vodiysida xalq seleksiyasi bilan yaratilgan. Buxoro atrofida esa qorako'l qo'yi boqiladi.

Podaning yonida it bo'ladi, va bu itni sevib silash uchun emas. O'rta Osiyo cho'pon iti O'zbekistonda bo'ribosar deb ataladi — so'zma-so'z «bo'ri bosadigan». U asrlar davomida podani yirtqichdan qo'riqlash uchun tanlab ko'paytirilgan.

Mehmon haqida#

Tog'da yashaydigan odamlar mehmonni yaxshi qabul qiladi. Bu esa mas'uliyat: yaxshi qabul qilinish — huquq emas.

Bir necha oddiy qoida ishlaydi:

• Chaqirilmasdan kirmang. O'tov yoki chayla — kimningdir uyi.
• Suratga olishdan oldin so'rang. Ayniqsa ayollar va bolalarni. «Rasmga olsam bo'ladimi?» degan bitta savol hammasini hal qiladi.
• Bepul ovqatni odat qilmang. Choy va non taklif qilinsa, rad etmaslik ma'qul, lekin qaytarib biror narsa qoldiring: shirinlik, choy, bolalar uchun daftar. Pul taklif qilish ba'zan noqulay bo'ladi — narsa bilan qaytarish osonroq.
• Buloqni band qilmang. Chodirni suv olinadigan joydan pastroqda va uzoqroqda tiking: buloqqa poda ham, odam ham keladi.
• Darvoza va to'siqni qanday topsangiz, shunday qoldiring. Ochiq bo'lsa ochiq, yopiq bo'lsa yopiq.
• Podani kesib o'tmang. Kuting yoki aylaning; harakatlanayotgan poda to'xtatilsa, cho'ponning ishi ortadi.

Xaritada yo'q bilim#

Cho'pon vodiyni har qanday xaritadan yaxshi biladi, va bu shunchaki gap emas — buning amaliy sababi bor. U har yili bir xil yo'ldan yuradi, o'ttiz-qirq marta yuradi, va har safar suvning qayerda borligini, qaysi yon bag'irda qor qachon ketishini, qaysi o'tish joyi yomg'irdan keyin xavfli bo'lishini eslab qoladi.

Shuning uchun aniq savolga aniq javob olasiz: «Anavi soydan o'tsa bo'ladimi?» — «Bugun bo'ladi, ertaga yomg'ir bo'lsa yo'q». Xaritada bu yozilmaydi.

Ayni shu sababdan Daydi katalogida ba'zi manzillar «yo'lboshlovchi bilan» deb belgilangan. Bu formalizm emas: ba'zi vodiylarda yo'lni faqat shu yerda ishlaydigan odam biladi.

Qachon va qayerda#

Yaylov mavsumi balandlikka qarab siljiydi. Past o'tloqlarda poda bahorda paydo bo'ladi, 2 500 metrdan yuqorida esa qor ketishini kutish kerak — odatda iyun. Avgust oxiri va sentabr — eng gavjum payt: o't hali bor, kunlar hali issiq.

Yurish rejalashtirayotganda buni hisobga oling. Iyul–avgustda baland yaylovda siz yolg'iz bo'lmaysiz; buloqlar band bo'lishi mumkin, itlar ko'p bo'ladi. Buning evaziga yo'l ochiq, izlar aniq va yordam so'rash mumkin bo'lgan odam bor. Oktabrda esa aksincha: tinch, lekin bo'sh — qiyinchilik bo'lsa, yaqin-atrofda hech kim yo'q.

Egzotika emas, kasb#

Bu yerda bir gapni ochiq aytish kerak. Cho'ponlik — «qadimiy turmush tarzi» yoki «buzilmagan hayot» emas. Bu — kasb, va u og'ir.

Yozgi yaylovda kun uzun, radio va telefon aloqasi ko'pincha yo'q, eng yaqin shifoxona bir necha soatlik yo'lda. Maktab yoshidagi bolalar qishloqda qoladi, ya'ni oila yozda bo'linadi. Mol boqadigan odam havoni siz kabi «bugun chiqamizmi yo'qmi» degan savol uchun emas, butun yilning daromadi uchun kuzatadi.

Shu bilan birga, chorvachilik tog'ga bosim ham beradi. Archa ko'chatini qo'y yeydi, shuning uchun qari archazorda yosh daraxt ko'rinmaydi. Menzbir sug'uri yashaydigan o'tloqlar ham shu bosim ostida. Bu — real muammo, lekin uning javobi «cho'pon aybdor» emas: yaylov tartibi, suv nuqtalari va boqish me'yori davlat darajasida hal qilinadigan masala.

Boysun: hujjatlashtirilgan madaniyat#

Cho'ponlar dunyosi haqida ko'p narsa yozilmagan. Lekin bitta hudud rasman qayd etilgan: Boysun madaniy makoni 2001-yilda YUNESKO tomonidan og'zaki va nomoddiy meros durdonasi deb e'lon qilingan, 2008-yilda esa Nomoddiy madaniy meros reprezentativ ro'yxatiga kiritilgan.

YUNESKO tavsifida sabab ham aytilgan: bu O'rta Osiyoning eng qadimgi o'zlashtirilgan hududlaridan biri va geografik yopiqligi tufayli u yerda qadimgi an'analar saqlanib qolgan. Navro'z marosimlari, tug'ilish va to'y odatlari, shifokorlik amaliyotlari — bularning hammasi tog' qishloqlarining hayoti bilan bog'liq.

Qaytish#

Yaylov mavsumi kuzda tugaydi. Qor tushishidan oldin poda pastga tushadi, oila qishloqqa qaytadi, bola maktabga boradi. Yaylovda esa faqat tosh o'choq, yon bosilgan o't va buloq qoladi — kelasi yozgacha.

Agar siz o'sha buloq yonidan o'tayotgan bo'lsangiz, chiqindini o'zingiz bilan olib ketishingizning sababi shu: bu bo'sh joy emas, bu kimningdir yozgi uyi.

Havolalar#

• Kumbel yaylovlari — 2500 m, yozda podalar shu yerda
• Pulatxon platosi — Chotqoldagi baland yaylov
• Piskom vodiysi — qishloqlar va yozgi o'tloqlar
• Nurota tog'lari — Sentob — qishloq va yaylov yonma-yon
• Zomin milliy bog'i — archazor va mol boqiladigan o'tloq
• Xoja Gurgur Ota — Boysun tizmasi