2017-yil 23-aprel. Kimdir telefonini yoqdi va tog'da yurgan yo'lini yozib qo'ydi. Bu — bizga @gorets_uzb jamoasidan yetib kelgan arxivdagi eng eski trek. O'shandan beri 2026-yil avgustigacha to'plangan 396 ta fayl, 3 453 kilometr yo'l va 258 ming metr ko'tarilish bizning katalogimizga kirdi.
Ya'ni O'zbekistonda tog'ga chiqadigan odamlar ilova paydo bo'lishidan ancha oldin ham bor edi. Bu yangi moda emas. Lekin kimdir yangi kelayotgani ham rost.
Savol boshqacha: nega aynan yoshlar? Va nega ular "eski zamon" haqida shuncha ko'p gapirishadi?
Avval g'arbdagi hikoyani to'g'rilaymiz#
Ko'p maqolada shunday yoziladi: "Gen Z ekrandan charchab, tabiatga qochyapti". Raqamlar buni tasdiqlamaydi.
AQShda har yili o'tkaziladigan eng yirik hisobotga ko'ra, 2025-yilda 183,2 million amerikalik tabiatda dam olgan — bu 6 yoshdan katta aholining 59 foizi va rekord ko'rsatkich. Piyoda yurish eng mashhur mashg'ulot: 63,6 million odam.
Lekin o'sha hisobotda bitta noqulay tafsilot bor: 2025-yilda faqat ikki yosh guruhida pasayish kuzatilgan — 18–24 va 25–34 yoshdagilar. Ya'ni o'sishni bolalar (6–12 yosh, +5 foiz) va keksalar (65+, bir yilda 800 ming odam) berdi, yoshlar emas.
Va yana bir raqam: 2019-yildan beri qatnashuvchilar soni 30 millionga ko'paygan bo'lsa ham, har bir odam yiliga beshta kam chiqmoqda.
Ekrandan charchash — bu o'lchangan narsa#
Bu yerda dalil bor, lekin u boshqacha ko'rinadi.
Pew tadqiqot markazi 2024-yil kuzida 13–17 yoshdagi 1 391 amerikalik o'smirdan so'radi. Natijalar:
- 45 foizi ijtimoiy tarmoq uyqusiga zarar qilishini aytadi;
- 40 foizi ish va o'qish unumiga zarar qilishini aytadi;
- 45 foizi ijtimoiy tarmoqqa juda ko'p vaqt sarflayotganini tan oladi;
- ayni paytda 74 foizi ijtimoiy tarmoq do'stlariga yaqinlashtirishini ham aytadi.
Bir yil oldingi so'rovda esa qiziq narsa chiqqan: telefonsiz qolganda o'smirlarning 74 foizi o'zini baxtli, 72 foizi tinch his qiladi — lekin 44 foizi bezovta, 39 foizi yolg'iz his qiladi. Ikkalasi bir vaqtda.
Ya'ni gap "ekran yomon" da emas. Gap shundaki, odam ekrandan charchaydi, lekin uni qo'yib yuborolmaydi — chunki qo'yib yuborsa, yolg'izlik qoladi.
Tog'ning bu yerdagi kuchi ham shunda. U telefonni tortib olmaydi — shunchaki uni keraksiz qilib qo'yadi. Uch soat yuqoriga ko'tarilayotgan odam ekranga qaramaydi, lekin yolg'iz ham qolmaydi: yonida odam bor, oldida yo'l bor. Bu — "detoks" emas, o'rnini bosish.
Nostalgiya nima qiladi — va nima qilmaydi#
"Eski zamon yaxshi edi" degan gapni ko'pincha zaiflik deb hisoblashadi. Psixologlar boshqacha o'lchagan.
Nostalgiyani tadqiq qilgan guruhning xulosasi bo'yicha, uni uchta narsa qo'zg'atadi: yomon kayfiyat, yolg'izlik va ma'nosizlik hissi. Va u nima qiladi? Nostalgik xotirani eslagan odamlarda ijobiy kayfiyat ko'tarilgan, o'ziga bo'lgan munosabat yaxshilangan, boshqalar bilan bog'liqlik hissi kuchaygan va hayotdagi ma'no hissi ortgan.
Tadqiqotchilarning o'z so'zi bilan: nostalgiya — bu zaiflik emas, resurs.
Shuning uchun "bobomning qishlog'iga boray" degan istak orqaga qarash emas. U aksincha: odam o'zini yolg'iz sezganda ishlaydigan ichki mexanizm.
Endi O'zbekiston: boshqa hikoya#
Bu yerdagi raqamlar g'arbdagiga o'xshamaydi, va uni o'xshatishga urinish xato bo'lardi.
2025-yil 1-yanvar holatiga mamlakat aholisi 37,5 million. Shahar aholisi 51 foiz — ya'ni biz endigina shahar mamlakatiga aylandik. Toshkentda 3,1 million odam yashaydi. O'rtacha yosh — 27.
Internet qamrovi 89 foiz va u o'sishdan to'xtagan. Ijtimoiy tarmoqdagi hisoblar soni esa bir yilda 11,7 milliondan 14,1 millionga chiqdi — deyarli 20 foiz o'sish.
Farqni sezdingizmi? G'arbda odamlar to'yib bo'lgan va orqaga tortilyapti. Bizda esa ko'pchilik endigina kelyapti. Bu ikki xil holat va ularni bir gapga sig'dirib bo'lmaydi.
| Nima o'lchangan | AQShda | O'zbekistonda |
|---|---|---|
| Tabiatda dam olish ulushi | Ha, har yili | Yo'q |
| Ekrandan afsuslanish | Ha (Pew) | Yo'q |
| Telefonsiz o'zini qanday his qilish | Ha | Yo'q |
| Internet qamrovi | Ha | Ha — 89% |
Uch qatordan uchtasida bizda ma'lumot yo'q. Buni yashirish o'rniga aytgan ma'qul. Kimdir "o'zbek yoshlarining 60 foizi ekrandan charchagan" desa, bilingki, u raqamni o'ylab topgan — bunday tekshiruv o'tkazilmagan.
Bitta kichik istisno bor: 2024-yilda Markaziy Osiyo yoshlari orasida o'tkazilgan so'rovda O'zbekistondan 114 nafar 15–29 yoshli yosh qatnashgan. Ularning ko'pchiligi kuniga to'rt soatdan ko'p internetda ekanini, taxminan 30 foizi esa olti soatdan ko'p ekanini aytgan. Namuna kichik va asosan shaharlik — bu ishora, o'lchov emas.
"Eski zamon" bu yerda boshqa narsa#
G'arbda nostalgiya ko'pincha 90-yillardagi o'yinchoqlar va kassetalar haqida. Bizda esa u boshqacha eshitiladi: bobo-buvining hovlisi, yozgi ta'til, daryo bo'yidagi soya, qishloqdagi tut daraxti.
Farq muhim. Kassetaga qaytish mumkin emas — u yo'q bo'lib ketgan. Tut daraxti esa hali ham o'sha yerda turibdi. Ya'ni bizdagi nostalgiya xayoliy emas, manzilli: unga avtobus qatnaydi.
Bu — kuzatuv, so'rovnoma emas, va men uni raqam deb ko'rsatmoqchi emasman. Lekin bitta o'lchangan narsa bor: mamlakat ichida yurish ortmoqda. Prezident 2025-yil aprelida mahalliy sayyohlar soni 23 millionga yetganini aytdi (2017-yilda 5 million edi). Turizm qo'mitasi esa 2026-yilning yanvar–aprelida mamlakat ichida 6,84 million marta yo'lga chiqilganini, bu o'tgan yilga nisbatan 18 foiz ko'pligini bildirdi.
Bu raqamlar statistika hisobotidan emas, mansabdorlar bayonotidan olingan — shuning uchun ularni shunday, ya'ni kimning gapi ekanini ko'rsatib yozdik.
Nima qilish kerak — shu hafta#
Agar siz yigirma besh yoshda bo'lsangiz va "tabiatga tortilyapman" deb his qilsangiz, bu moda emas. Lekin uni his qilish bilan qilish orasida bir qadam bor, va u qadam juda kichik.
Birinchi: bobo yoki buvingizdan so'rang — ular yoshligida qayerga chiqishgan? Ismini yozib oling. Ehtimol u bizning ro'yxatimizda bordir: Piskom vodiysi, Chorvoq, Sarmishsoy — bularning hammasi ellik yil oldin ham borilgan joylar.
Ikkinchi: shu shanbaga bitta yo'l tanlang. Toshkentdan bir kunlik ro'yxatida ellik bitta joy bor.
Uchinchi: yurganingizda yo'lingizni belgilab qo'ying. 2017-yildagi o'sha birinchi trek shunday paydo bo'lgan — kimdir telefonini yoqqan, xolos. To'qqiz yildan keyin undan butun katalog o'sib chiqdi.