Nurota tog'lari 170 kilometrga cho'zilgan, lekin eng baland nuqtasi atigi 2 169 metr. Taqqoslash uchun: Piskom tizmasida 4 301, Hisorda 4 668.
Ya'ni bu yerda balandlik yo'q. Bu yerda uzunlik bor — va bu butunlay boshqa turdagi yurish demakdir. Nurotaga cho'qqi uchun kelinmaydi; bu yerga qishloqdan qishloqqa yurish uchun kelinadi.
Qishloqdan qishloqqa#
Nurota tog'lari — Sentob bizning bazada «trail» deb belgilangan kam sonli joylardan biri: bu bitta cho'qqi emas, qishloqlarni bog'lab turgan 72 kilometrlik yo'l tarmog'i. Qishloqlar bir-biridan bir necha soatlik yurish narida turadi va ularning ko'pida oilaviy mehmonxona bor.
Bu yerda tunash palatkada emas, uyda bo'ladi: kishi boshiga 250 000 so'm atrofida, ovqat bilan. Yo'lboshlovchi kunlik 250 000 so'm — guruh uchun.
Bizda ikkita yozilgan chiziq bor:
Sentobdan Fozilmon ko'ligacha — 10,1 km va 860 metr ko'tarilish, to'rt yarim soat. 802 metrdan 1 646 metrgacha. Bir kunlik chiqish uchun eng aniq variant.
Sentob — Fazilmon — Sentob halqasi — 22,1 km va 952 metr, yozuvda 23 soat turibdi. Bu raqamdan qo'rqmang: chiziq ikki kunga yozilgan va tunash vaqtini ham o'z ichiga oladi.
Eng baland nuqta qaysi biri#
Bu yerda bizning ma'lumotimiz manba bilan kelishmaydi, va farqni ochiq aytamiz.
Bizning Fazilmon cho'qqisi sahifasida u «Nurota tizmasining eng baland qismidagi cho'qqi, 2 137 m» deb yozilgan. Rus Vikipediyasi esa tizmaning eng baland nuqtasi sifatida Xayotboshini ko'rsatadi — 2 169,5 metr. Ya'ni Fazilmon eng balandi emas, undan 32 metr past.
Farq katta emas, lekin Xayotboshi bizning bazada umuman yo'q va unga yozilgan trek ham yo'q. Fazilmonga esa bor: ko'ldan cho'qqigacha 5,6 km va 580 metr, ikki yarim soat. Cho'qqidan Nurota vodiysi va Aydarko'l ko'rinadi.
Sentob qishlog'ining balandligi ham ikki xil: ba'zi manbalar 600 metr deydi, bizning treklar esa qishloq atrofida 700–800 metrni ko'rsatadi.
G'orlar#
Tizmada ikkita qulay g'or bor va ikkalasiga ham juda oz yurish kerak.
Katta Ej — Sentob tomonida, 898 metrda. Tuproq yo'l g'orning o'ziga olib boradi; mashinadan g'orgacha bir kilometrdan kam. Yaqin atrofda yana ikkita kichik g'or bor.
Maydon g'ori — 1 031 metrda, xuddi shu nomdagi qishloq ustida. Qishloqdan 2,1 km va 177 metr, o'ttiz besh daqiqa. Bahorda tizmani ko'rish uchun qulay qisqa chiqish.
Ichkariga kirsangiz peshona fonari va kaska kerak. Bu ikkalasi ham chuqur g'or emas, lekin tosh tushishi mumkin.
Sarmishsoy: tizmaning sharqiy uchi#
Sarmishsoy — Navoiydan shimoli-sharqdagi dara, Nurota tog'lari tarkibidagi Qoratog' tizmasining janubiy yon bag'rida. Bu yerga suv uchun emas, qoyadagi rasmlar uchun kelinadi.
Raqamlar manbaga qarab o'zgaradi va bu yerda farq juda katta. Ingliz Vikipediyasi darada 10 000 dan ortiq petroglif borligini yozadi; turizm saytlari 4 000 dan ortiq deydi. Qaysi biri to'g'ri ekanini biz tekshira olmadik.
Yoshi haqidagi raqam esa ko'pincha noto'g'ri aytiladi. «To'rt ming yillik rasmlar» degan gap keng tarqalgan, lekin ingliz Vikipediyasi eng eski rasmlarni miloddan avvalgi IX ming yillikka qo'yadi — ya'ni o'n bir ming yilga yaqin. Rasmlar bitta davrga tegishli emas: eng yangilari XVIII asrga qadar davom etadi. Ya'ni bu bitta lahza emas, o'n ming yillik uzluksiz yozuv.
Hudud 5 000 gektarga yaqin maydonda muhofaza qilinadi va 2004-yildan muzey-qo'riqxona maqomiga ega. Darada yurta lageri bor — kishi boshiga 450 000 so'm atrofida, ovqat bilan.
Toshkentdan Sarmishsoygacha 430 km, olti soat. Sentobgacha 350 km, besh soat — ya'ni ikkovini bitta yo'lga qo'shsa bo'ladi, lekin ular orasida ham bir necha soatlik yo'l bor.
Sarmishsoyda nima qilinadi#
Darada yurish emas, qarash asosiy ish. Rasmlar qoyaning ikki qirg'og'ida, guruh-guruh bo'lib joylashgan, va ularni topish uchun sekin yurish kerak.
Bizda Sarmishsoyga yozilgan chiziq yo'q — jamoa bu joyni GPS bilan o'tmagan. Shuning uchun aniq marshrut o'rniga oddiy qoida: mashinani dara kirishida qoldiring va yuqoriga qarab yuring, har bir qoyaga qarab.
Ertalab va kech kirishda rasmlar yaxshiroq ko'rinadi: yon yorug'likda o'yiq chuqurroq ko'rinadi, tushdagi tik quyoshda esa qoya tekis bo'lib qoladi. Bu turizm maslahati emas, oddiy fizika.
Darada yurta lageri bor, shuning uchun tunab qolish va ertalab qaytadan chiqish mumkin.
Qo'riqxona bor, «biosfera rezervati» yo'q#
Nurota davlat qo'riqxonasi 1975-yilda tuzilgan (ba'zi manbalarda 1976), maydoni 17 752 gektar, Jizzax viloyatining Forish tumanida, 530 dan 2 169 metrgacha. U Severtsov qo'yi — arxarning noyob turi — uchun ochilgan.
Nurota haqida yozganlarda «Nurota-Qizilqum biosfera rezervati» degan ibora tez-tez uchraydi. Bu YUNESKO tomonidan tan olingan rezervat emas: shu nomdagi BMT Taraqqiyot dasturi loyihasi 2001–2007 yillarda ishlagan, xolos. O'zbekistonda YUNESKO ro'yxatiga kiritilgan biosfera rezervati bitta — Quyi Amudaryo, 2021-yilda tan olingan.
Bu mayda farq emas: rezervat maqomi aniq huquqiy rejimni bildiradi, loyiha nomi esa hech narsani bildirmaydi.
Nega bu yerda uy-mehmonxona ishlaydi#
Nurota yo'nalishining boshqa hamma joydan farqi shu: bu yerda infratuzilma qurilmagan — qishloqdagi uylarning o'zi ishlatilgan.
Amalda bu quyidagicha ko'rinadi. Siz bitta qishloqqa kelasiz, oilada tunaysiz, ertalab ikkinchi qishloqqa yurasiz va u yerda boshqa oilada tunaysiz. Yukning katta qismini olib yurish shart emas — chodir ham, isitgich ham, uch kunlik ovqat ham kerak emas. Kishi boshiga bir kecha 250 000 so'm atrofida, ovqat bilan.
Bu model mamlakatning boshqa tog'larida deyarli ishlamaydi, chunki u yerda qishloqlar orasi uzoq yoki umuman yo'q. Chotqol va Piskom tizmalarida ikki kunlik yurish degani — chodir, isitgich va butun yukni ko'tarish. Nurotada esa ryukzak yengil.
Yo'lboshlovchi kerak bo'lsa, kunlik 250 000 so'm — bu guruh uchun, kishi boshiga emas. Yo'l tarmog'i belgilanmagan, shuning uchun birinchi marta kelayotganlar uchun yo'lboshlovchi foydali.
Aydarko'l: yo'lning ikkinchi qismi#
Sentobdan shimolda, taxminan o'ttiz kilometrda Aydarko'l boshlanadi — 247 metrdagi ulkan sho'r ko'l, Qizilqum chekkasida.
Bu kontrast ko'p odamlarni hayron qoldiradi: siz ertalab 1 600 metrdagi tog' so'qmog'ida bo'lasiz, kechqurun esa qum ustidagi yurta lagerida. Lagerda tunash kishi boshiga 450 000 so'm atrofida, ovqat bilan.
Ko'lning suvi sho'rroq — litriga 1,5–2 gramm — lekin cho'milsa bo'ladi. Eng yaxshi vaqt aprel–iyun va sentabr–oktabr; yozda cho'lda juda issiq.
Qachon borish kerak#
Mart, aprel, may, iyun va sentabr–noyabr. Iyul–avgustda bu yerga borilmaydi: tizmada daraxt kam, soya yo'q, past balandlik sabab harorat yuqori.
Bahorda tizma yashil bo'ladi va suv ko'p; kuzda yong'oqzorlar hosil beradi. Sarmishsoy uchun esa aprel–may va oktabr–noyabr eng yaxshi: yozda qizil qumtosh haddan tashqari qiziydi.
Yo'l-yo'lakay#
Aydarko'l Sentobdan shimolda, taxminan o'ttiz kilometr narida. Qirg'og'ida yurta lagerlari bor, suvi sho'rroq, cho'milsa bo'ladi. Tudako'l esa Buxoro tomonda, plyajlari bilan.
Nurota yo'nalishi — mamlakatdagi kam sonli «bir necha kunlik, lekin og'ir emas» marshrutlardan biri. Bolalar bilan ham, birinchi marta chiqayotgan odam bilan ham ishlaydi. Bolalar bilan boriladigan joylar ro'yxatida shu tomondagi joylar ham bor.