2023-yilning 23–25-avgust kunlari ikki nafar tadqiqotchi Hisor tizmasining eng baland qismida optik nivelir bilan olti marta o'lchov oldi. Natija: Alpomish qo'shni cho'qqidan 25 metr baland, ya'ni 4 668 metr. Bu o'lchov 2025-yilda ilmiy jurnalda chop etildi. Shu paytgacha va hozir ham rasmiy ro'yxatlarda mamlakatning eng baland nuqtasi deb Hazrat Sulton (4 643 m) turibdi.
Ikkala raqam ham bizning bazamizda va biz birortasini o'chirmadik. Sababi oddiy: Alpomish bilan Hazrat Sulton bir-biridan atigi olti kilometr narida, ikkalasi ham Tojikiston chegara chizig'ida, ikkalasining eski balandligi ham sovet davri xaritalaridan kelgan.
Xatolik chegarasida ham kelishmovchilik bor: o'lchovni o'tkazgan guruhning o'z sahifasida ±8 metr, jurnaldagi maqolaning qisqacha mazmunida esa ±11 metr deb yozilgan. Har ikkala holda ham farq ishonchli, lekin biz qaysi raqam bosilganini tekshira olmadik — jurnal sahifasi yopiq.
Yana bir chalkashlik nomda. O'lchovchilar 4 643 metrli cho'qqini 1981-yilgi sovet xaritasidagi nomsiz «4643-cho'qqi» deb ataydi va Hazrat Sulton nomi aslida 4 083 metrli boshqa tog'ga, ziyorat qilinadigan joyga tegishli ekanini aytadi. Ya'ni bitta nom ikki xil tog'ga yopishib qolgan.
Ro'yxat, lekin izoh bilan#
Bizning bazada 4000 metrdan oshadigan oltita cho'qqi chop etilgan. Mana ular:
| Cho'qqi | Balandlik | Viloyat | Qiyinlik | Qaysi oylarda | Ruxsat |
|---|---|---|---|---|---|
| Alpomish | 4 668 m | Surxondaryo | alpinistik | avgust | chegara ruxsatnomasi |
| Hazrat Sulton | 4 643 m | Surxondaryo | alpinistik | iyun–avgust | chegara ruxsatnomasi |
| Xo'japiryox | 4 425 m | Qashqadaryo | alpinistik | iyul–avgust | qo'riqxona ruxsati |
| Adelung | 4 301 m | Toshkent | alpinistik, muzlik | iyul–sentabr | chegara ruxsatnomasi |
| Beshtor | 4 299 m | Toshkent | alpinistik, muzlik | iyul–sentabr | chegara ruxsatnomasi |
| Shavkartog' | 4 029 m | Jizzax | og'ir yurish | iyul–sentabr | bog' + chegara ruxsatnomasi |
Ro'yxatda ko'rinmaydigan yana ikkitasi bor: Aktyuyaulgen (4 224 m) va Chongtosh (4 165 m), ikkalasi ham Piskom va Maydontol tizmalarida. Biz ularni hali chop etmadik, chunki koordinatalari turli manbalarda bir-biriga to'g'ri kelmaydi. Nuqtasi aniq bo'lmagan cho'qqini xaritaga qo'yish — o'quvchini adashtirish.
Balandlik va qiyinlik bir narsa emas#
Eng baland oltita cho'qqining hammasiga alpinistik tayyorgarlik kerak. Alpomishga chiqish 3975 metrdagi bazaviy lagerdan to'rt kun oladi va qoyali qismi IV toifaga qo'yilgan. Hazrat Sultonning O'zbekiston tomoni 3A. Adelung va Beshtorda muzlik bor — yoriqlar, qor ko'priklari, arqon. Bularga yolg'iz ham, «bir kunlik chiqish» tarzida ham borilmaydi.
Lekin balandlikning o'zi hech narsani anglatmaydi. Bizning bazadagi eng baland ruxsatnomasiz cho'qqilar to'rttasi ham Surxondaryoda:
- Xo'ja Buz Barak — 3 920 m, Boysuntov;
- Xo'ja Axcha Burun — 3 855 m, Shahrisabz tomoni;
- Chulbair — 3 812 m, Surxontov;
- Xo'ja Gurgur Ota — 3 720 m, Dark Star g'ori shu qoyaning ichida.
Bularning hech biriga qog'oz kerak emas. Chulbairga chiqish — bitta yozilgan chiziq: 10,6 km, 1 985 metr ko'tarilish, 1 823 metrdan boshlanadi. Ya'ni bir kunda deyarli ikki kilometr tikka ko'tarilasiz. Qog'oz yo'q, lekin oyoq kerak.
Uch mingliklar: qaysi biri birinchi bo'lishi mumkin#
Agar sizning birinchi uch mingligingiz bo'lsa, ikkita mantiqiy tanlov bor.
Katta Chimyon (3 309 m) — Toshkentdan 85 km, Chimyon bazasidan boshlanadi. Eng ko'p yuriladigan chiziq Kumbel dovoni orqali: 14,5 km va 2 260 metr ko'tarilish. Ko'pchilik Kumbel yaylovlarida tunab, ertalab cho'qqiga chiqadi. G'arbiy qirrada 1B toifali qoyali qism bor va iyungacha qor yotadi.
Qizilnura (3 267 m) — Parkent tumanida, Qumishkondan. Texnik jihatdan oson, lekin uzun: eng ko'p yuriladigan chiziq 35 km va 1 996 metr ko'tarilish beradi. Ko'pchilik uni ikki kunga bo'ladi.
Uchinchi variant — Qoraqush (3 864 m), Angren tomonidan. U Chotqol biosfera qo'riqxonasi ichida, shuning uchun qo'riqxona ma'muriyatidan ruxsat kerak. Ertoshsoy bazasidan yozilgan chiziq 15,7 km va 2 550 metr ko'tarilish. Avgustda yo'lda suv deyarli yo'q — kunlik suvni pastdan ko'tarasiz.
Metr emas, ko'tarilish#
Cho'qqining balandligi sizga hech narsani aytmaydi, chunki siz dengiz sathidan emas, yo'l boshidan yurasiz. Muhim raqam — bitta kunda yig'iladigan ko'tarilish. Mana bazadagi eng og'ir yozuvlar:
| Marshrut | Ko'tarilish | Uzunlik | Yozilgan vaqt |
|---|---|---|---|
| Qaptarqumush — Yulduz dovoni — Tavalg'on | +2 941 m | 16,3 km | 10 s 15 d |
| Machetli — Kundajuozdan | +2 687 m | 19,8 km | 10 s 45 d |
| Devoli Surx — bir kunlik chiqish | +2 606 m | 16,3 km | 13 s 40 d |
| Qoraqush — Ertoshsoydan | +2 550 m | 15,7 km | 9 s 30 d |
| Katta Chimyon — Kumbel orqali | +2 260 m | 14,5 km | 11 s |
| Chulbair — cho'qqiga | +1 985 m | 10,6 km | 6 s 50 d |
Eng og'ir ikkitasi 3 888 va 3 478 metrli cho'qqilarga tegishli. Machetli mamlakatning eng baland yigirmatasiga kirmaydi, lekin unga 985 metrdan chiqiladi.
Aksincha misol ham bor. Adelung 4 301 metr, lekin bazaviy lagerdan cho'qqigacha atigi +1 088 metr — chunki lager 3 216 metrda turadi. U yerda qiyinlik ko'tarilishda emas, muzlikda va lagergacha yetib borishda.
Cho'qqini qanday tanlash kerak: to'rt savol#
Bir kunda necha metr ko'tarila olasiz? Agar javobni bilmasangiz, 800–1 000 metrdan boshlang. Kichik Chimyon 498, Kumbel dovoni 765 metr beradi — bularda o'zingizni sinab ko'rasiz.
Qog'oz bormi? Chegara ruxsatnomasini bir kunda olib bo'lmaydi. Rejangizni bir hafta oldin boshlang yoki ruxsat kerak bo'lmagan cho'qqini tanlang.
Suv qayerda? Qoraqush va Revash sahifalarida «marshrutda suv yo'q» deb yozilgan — eng ko'p uchraydigan xato shu jumlani o'qimaslik.
Qorong'i tushguncha qaytasizmi? O'n soatlik marshrutga sakkizda chiqsangiz, oktyabrda fonarsiz tushasiz.
Chegara ruxsatnomasi nima va qancha vaqt oladi#
To'rt mingliklarning hammasi va uch mingliklarning yarmi chegara zonasida. U yerga kirish uchun Davlat xavfsizlik xizmati chegara qo'shinlarining ruxsatnomasi kerak. Uni yakka tartibda emas, tur-operator yoki alpinistik klub orqali rasmiylashtiriladi.
Amalda bu quyidagicha ko'rinadi: hujjatlarni bir necha kundan bir haftagacha oldin topshirasiz, narxi kishi boshiga taxminan 300 000 so'm. Ugom-Chotqol milliy bog'iga kirish alohida — mahalliy aholi uchun taxminan 15 000 so'm, chet elliklar uchun 30–60 ming. Zomin milliy bog'i 20 600 so'm.
Ruxsatnoma kerak bo'lgan joylarning to'liq ro'yxati alohida to'plamda turibdi. Hisor qo'riqxonasi (Xo'japiryox, Chimboy) va Chotqol qo'riqxonasi (Qoraqush) chegara emas, qo'riqxona — ular uchun ma'muriyatning yozma ruxsati olinadi va tartibi boshqacha.
Raqamlar qayerdan kelgan va qayerda bir-biriga qarama-qarshi#
Biz cho'qqilarning balandligini xaritadan, OpenStreetMap nuqtalaridan va jamoaning GPS yozuvlaridan olamiz. Ular har doim ham mos kelmaydi, va biz farqni yashirmaymiz:
- Adelung — xaritalarda 4 301 m. 2026-yil 18-avgustda jamoa a'zosi soat barometri bilan cho'qqida 4 307 m yozgan. Farq 6 metr, bu barometr uchun oddiy hol.
- Adelung yana — u qaysi tizmada turgani ham bahsli. Ingliz Vikipediyasining cho'qqilar jadvali uni Hisor tizmasiga qo'yadi, o'sha Vikipediyaning Adelung haqidagi maqolasi esa uni Piskom tizmasining eng baland cho'qqisi deb ataydi. Rus Vikipediyasida Piskom tizmasining eng balandi Beshtor (4 299 m) deb yozilgan. Ikki metr farqli ikki cho'qqi va uchta manba — uchalasi ham boshqacha aytadi.
- Beshtor — Vikipediya koordinatasi bilan OpenStreetMap koordinatasi orasida taxminan 5 km farq bor. Biz OSM nuqtasini oldik.
- Katta Chimyon — balandligi hamma joyda 3 309 m, lekin nisbiy balandligi (prominens) bizda 1 100 m, ingliz Vikipediyasining jadvalida 1 689 m.
- Oqtosh (Ko'ksu tizmasi) — jadvalda 3 369 m, OpenStreetMapda 3 462 m.
- Xo'japiryox — manbalar 4 414 dan 4 425 metrgacha beradi.
- Xo'ja Axcha Burun — jadvalda 3 855 m, jamoaning GPS yozuvida 3 829 m.
- Chiltenbobo — jamoa 2 694 m deb yozadi, GPS 2 650 m ko'rsatgan.
Bu farqlar xato emas, o'lchash usulining farqi. Barometr havo bosimiga qarab o'zgaradi, sun'iy yo'ldosh balandligi yer shakliga bog'liq, eski jadvallar esa 1960–80-yillardagi geodezik ishlardan qolgan. Biz har bir cho'qqi sahifasida qaysi raqam qayerdan kelganini yozib qo'yamiz — shunda siz o'zingiz qaror qilasiz.
Uch mingdan baland cho'qqilarning to'liq ro'yxati shu yerda. Har biri uchun balandlik, qiyinlik, qaysi oylarda borish mumkinligi va ruxsat kerak-kermasligi yozilgan.