2024-yil iyulida Alpomishga birinchi bo'lib chiqqan o'zbekistonlik alpinistlar cho'qqiga o'z tomonimizdan emas, Tojikiston tomonidan ko'tarildi. Sabab tog'da ham, havoda ham emas edi. Guruh rahbari Umid Salamullayev shunday tushuntiradi: «Besh yil oldin biz bu cho'qqiga qiziqa boshlagandik… mish-mishlarga ko'ra u yerda eski mina dalalari bo'lgan, o'zbekistonlik alpinistlarga ko'p marta rad javobi berilganining sababi ham shu».
Guruhda oltita o'zbekistonlik — ikkitasi ayol — va uchta chet ellik bor edi. Yondashuv 18 kilometr, yurish besh kun, marshrut 4A toifada; arqon-temirni o'zlari ko'targan, jami 40 kilogramm — erkaklar 30, ayollar 20 kilogrammdan. Yo'l haqida alpinistlar shunday deydi: «Biz shunday joydan o'tdikki, bizdan oldin u yerdan faqat yak va echki podalari o'tgan edi». Roman Valiyev esa qisqa aytadi: «Bu tog'da bizni nima kutayotganini hech kim oldindan bilmasdi».
Eng baland nuqta qaysi va nega ikki xil raqam yuribdi#
2023-yilning 23–25-avgust kunlari amerikalik Erik Gilbertson va daniyalik Andreas Fridensberg Hisor tizmasining eng baland qismida optik nivelir bilan olti marta o'lchov oldi. Natija: Alpomish qo'shni cho'qqidan 25 metr baland, ya'ni 4 668 metr. Bu o'lchov 2025-yilda ilmiy jurnalda chop etildi. Rasmiy ro'yxatlarda esa mamlakatning eng baland nuqtasi bugun ham Hazrat Sulton — 4 643 m.
Ikkala raqam ham bizning bazamizda va biz birortasini o'chirmadik. Sababi oddiy: Alpomish bilan Hazrat Sulton bir-biridan atigi olti kilometr narida, ikkalasi ham Tojikiston chegara chizig'ida, ikkalasining eski balandligi ham sovet davri xaritalaridan kelgan.
Xatolik chegarasi ham ikki xil: o'lchovchilarning sahifasida ±8 metr, jurnal maqolasining qisqacha mazmunida ±11 metr. Ikkala holda ham 25 metrlik farq ishonchli, lekin maqolaning o'zida qaysi raqam turganini tekshira olmadik — jurnal sahifasi yopiq.
Yana bir chalkashlik nomda. O'lchovchilar 4 643 metrli cho'qqini 1981-yilgi sovet xaritasidagi nomsiz «4643-cho'qqi» deb ataydi va Hazrat Sulton nomi aslida 4 083 metrli boshqa tog'ga, ziyorat qilinadigan joyga tegishli ekanini aytadi. Ya'ni bitta nom ikki xil tog'ga yopishib qolgan.
O'sha 4 643 metrli cho'qqiga mustaqillik yillarida birinchi bo'lib 2010-yilning iyunida chiqilgan. Guruhni boshlagan Vladimir Kirillov qaytib kelgach shunday degan: «Yo'l o'rganildi va ochildi — mamlakatning eng baland nuqtasida bo'lishni istagan hammani kutamiz». O'n uch yil o'tib «eng baland nuqta» olti kilometr narida ekani chiqib qoldi.
To'rt minglikka tayyorgarliksiz borilmaydi#
Bizda 4 000 metrdan oshadigan oltita cho'qqi chop etilgan:
| Cho'qqi | Balandlik | Viloyat | Qiyinlik | Qaysi oylarda | Ruxsat |
|---|---|---|---|---|---|
| Alpomish | 4 668 m | Surxondaryo | alpinistik | avgust | chegara ruxsatnomasi |
| Hazrat Sulton | 4 643 m | Surxondaryo | alpinistik | iyun–avgust | chegara ruxsatnomasi |
| Xo'japiryox | 4 425 m | Qashqadaryo | alpinistik | iyul–avgust | qo'riqxona ruxsati |
| Adelung | 4 301 m | Toshkent | alpinistik, muzlik | iyul–sentabr | chegara ruxsatnomasi |
| Beshtor | 4 299 m | Toshkent | alpinistik, muzlik | iyul–sentabr | chegara ruxsatnomasi |
| Shavkartog' | 4 029 m | Jizzax | og'ir yurish | iyul–sentabr | bog' + chegara ruxsatnomasi |
Ro'yxatda yana ikkitasi yo'q: Aktyuyaulgen (4 224 m) va Chongtosh (4 165 m), Piskom va Maydontol tizmalarida. Ularning koordinatasi manbalarda bir-biriga to'g'ri kelmaydi, biz esa nuqtasi noaniq cho'qqini xaritaga qo'ymaymiz.
Oltalasiga ham alpinistik tayyorgarlik kerak. Alpomishda bazaviy lager 3 975 metrda, undan yuqorisi 4A toifada. Hazrat Sultonning O'zbekiston tomoni — 3A. Adelung va Beshtorda muzlik bor: yoriqlar, qor ko'priklari, arqon. Bularga yolg'iz ham, «bir kunlik chiqish» tarzida ham borilmaydi.
Ruxsatnomasiz chiqiladigan eng baland cho'qqilar janubda#
Balandlikning o'zi hech narsani anglatmaydi. Bizdagi eng baland ruxsatnomasiz cho'qqilar to'rttasi ham janubda — uchtasi Surxondaryoda, bittasi Qashqadaryoda:
- Xo'ja Buz Barak — 3 920 m, Boysuntov;
- Xo'ja Axcha Burun — 3 855 m, Shahrisabz tomoni;
- Chulbair — 3 812 m, Surxontov;
- Xo'ja Gurgur Ota — 3 720 m, Dark Star g'ori shu qoyaning ichida.
Bularning hech biriga qog'oz kerak emas. Chulbairga chiqish — bitta yozilgan chiziq: 10,6 km, 1 985 metr ko'tarilish, 1 823 metrdan boshlanadi. Ya'ni bir kunda deyarli ikki kilometr tikka ko'tarilasiz. Qog'oz yo'q, lekin oyoq kerak.
Birinchi uch mingligingiz qaysi bo'lsin#
Katta Chimyon (3 309 m) — Toshkentdan 85 km. Eng ko'p yuriladigani Kumbel dovoni orqali: 14,5 km, 2 260 metr ko'tarilish. Ko'pchilik Kumbel yaylovlarida tunab, ertalab cho'qqiga chiqadi. G'arbiy qirrada 1B toifali qoyali qism bor, iyungacha esa qor yotadi.
Qizilnura (3 267 m) — Parkent tumanida, Qumishkondan. Texnik jihatdan oson, lekin uzun: 35 km va 1 996 metr ko'tarilish. Ko'pchilik uni ikki kunga bo'ladi.
Uchinchisi — Qoraqush (3 864 m), Angren tomonidan. U Chotqol qo'riqxonasi ichida, ya'ni ma'muriyatdan ruxsat kerak. Ertoshsoydan yozilgan chiziq: 15,7 km, 2 550 metr. Avgustda yo'lda suv deyarli yo'q — kunlik suvni pastdan ko'tarasiz.
Muhimi metr emas, bir kunda yig'iladigan ko'tarilish#
Cho'qqining balandligi sizga hech narsani aytmaydi: siz dengiz sathidan emas, yo'l boshidan yurasiz. Bazadagi eng og'ir kunlar shular:
| Marshrut | Ko'tarilish | Uzunlik | Yozilgan vaqt |
|---|---|---|---|
| Qaptarqumush — Yulduz dovoni — Tavalg'on | +2 941 m | 16,3 km | 10 s 15 d |
| Machetli — Kundajuozdan | +2 687 m | 19,8 km | 10 s 45 d |
| Devoli Surx — bir kunlik chiqish | +2 606 m | 16,3 km | 13 s 40 d |
| Qoraqush — Ertoshsoydan | +2 550 m | 15,7 km | 9 s 30 d |
| Katta Chimyon — Kumbel orqali | +2 260 m | 14,5 km | 11 s |
| Chulbair — cho'qqiga | +1 985 m | 10,6 km | 6 s 50 d |
Eng og'ir ikkitasi 3 888 va 3 478 metrli cho'qqilarga tegishli. Machetli mamlakatning eng baland yigirmatasiga kirmaydi, lekin unga 985 metrdan chiqiladi.
Teskarisi ham bor. Adelung 4 301 metr, lekin bazaviy lagerdan cho'qqigacha atigi +1 088 metr — lager 3 216 metrda turadi. Qiyinlik u yerda ko'tarilishda emas, muzlikda va lagergacha yetib borishda.
Cho'qqini tanlashdan oldin o'zingizga to'rtta savol bering#
Bir kunda necha metr ko'tarila olasiz? Bilmasangiz, 800–1 000 metrdan boshlang. Kichik Chimyon 498, Kumbel dovoni 765 metr beradi.
Qog'oz bormi? Chegara ruxsatnomasini bir kunda olib bo'lmaydi. Bir hafta oldin boshlang yoki ruxsat kerak bo'lmagan cho'qqini tanlang.
Suv qayerda? Qoraqush va Revash sahifalarida «marshrutda suv yo'q» deb yozilgan — eng ko'p uchraydigan xato shu jumlani o'qimaslik.
Qorong'i tushguncha qaytasizmi? O'n soatlik marshrutga sakkizda chiqsangiz, oktyabrda fonarsiz tushasiz.
Chegara ruxsatnomasi qanday olinadi#
To'rt mingliklarning hammasi va uch mingliklarning yarmi chegara zonasida. Ruxsatnomani Davlat xavfsizlik xizmati chegara qo'shinlari beradi, uni yakka o'zingiz emas, tur-operator yoki alpinistik klub orqali rasmiylashtirasiz: hujjatlar bir necha kundan bir haftagacha oldin topshiriladi, narxi kishi boshiga taxminan 300 000 so'm. Bog'ga kirish alohida to'lanadi — Ugom-Chotqolda mahalliy aholi uchun taxminan 15 000 so'm, chet elliklar uchun 30–60 ming, Zominda 20 600 so'm.
Ruxsat kerak bo'lgan joylarning to'liq ro'yxati alohida to'plamda. Hisor (Xo'japiryox, Chimboy) va Chotqol (Qoraqush) — chegara emas, qo'riqxona: u yerga ma'muriyatning yozma ruxsati bilan kiriladi.
Raqamlar qayerda bir-biriga qarama-qarshi#
Balandliklarni xaritadan, OpenStreetMap nuqtalaridan va jamoaning GPS yozuvlaridan olamiz. Ular doim ham mos kelmaydi:
- Adelung — xaritalarda 4 301 m, 2026-yil 18-avgustda jamoa a'zosi cho'qqida soat barometri bilan 4 307 m yozgan. Olti metr farq barometr uchun oddiy hol.
- Adelung yana — qaysi tizmada turgani ham bahsli: ingliz Vikipediyasi jadvalda uni Hisorga, tog' haqidagi maqolasida esa Piskomga qo'yadi; rus Vikipediyasida Piskomning eng balandi Beshtor (4 299 m).
- Beshtor — Vikipediya koordinatasi bilan OpenStreetMap koordinatasi orasida taxminan 5 km farq bor. Biz OSM nuqtasini oldik.
- Xo'japiryox — manbalar 4 414 dan 4 425 metrgacha beradi; Xo'ja Axcha Burun — jadvalda 3 855 m, jamoaning GPS yozuvida 3 829 m.
Bu farqlar xato emas: barometr havo bosimiga qarab o'zgaradi, sun'iy yo'ldosh balandligi yer shakliga bog'liq, eski jadvallar esa 1960–80-yillardagi geodeziyadan qolgan. Har bir cho'qqi sahifasida qaysi raqam qayerdan kelganini yozib qo'yamiz — qaror sizniki.
Uch mingdan baland cho'qqilarning to'liq ro'yxati shu yerda: balandlik, qiyinlik, qaysi oylarda borish mumkinligi va ruxsat kerak-kermasligi.