2021–2022-yillarda G'arbiy Tyanshanda fotoqopqonlar qor qoplonining kamida beshta alohida zotini suratga oldi. Bu — O'zbekistondagi eng ishonchli raqam: sanalgan, ko'rilgan, tasvirga tushgan.
Qolgan hamma raqam — hisob-kitob.
Buni Ekologiya vazirligi vakili X. Sherimbetov 2024-yil fevralda Samarqandda bo'lib o'tgan xalqaro yig'ilishda o'zi tushuntirgan. Taqdimot hujjati ochiq turibdi va unda metodika ham, cheklovlar ham yozilgan. Qor qoploni yashashi mumkin bo'lgan 203 ta katakdan 22 tasida surat olingan; shundan chiqarilgan zichlik bo'yicha butun G'arbiy Tyanshan uchun 46–47 ta zot chamalangan. Hisor-Oloy bo'yicha esa hisob umuman yo'q: «faqat ekspert bahosiga asoslanadi» deb yozilgan, taxminan 50–60 ta.
Qor qoploni: kim qayerda#
| Qo'riqlanadigan hudud | Qor qoploni | Nimaga asoslangan |
|---|---|---|
| Ugom-Chotqol milliy bog'i | ~34 | fotoqopqon |
| Chotqol biosfera qo'riqxonasi | 12–13 | fotoqopqon |
| Hisor qo'riqxonasi | 32–35 | — |
| Zomin qo'riqxonasi | 2–3 | maxsus tadqiqot o'tkazilmagan |
| Yuqori Tupalang milliy bog'i | ma'lumot yo'q | chegara tartibi tufayli kirilmagan |
Jami taxminan 96–107 ta. Vazirlik hujjatiga ko'ra qor qoploni yashaydigan maydonning 65 foizi qo'riqlanadigan hududlarga to'g'ri keladi.
Endi eng muhim gap. 2026-yil martda gazeta.uz BBC suratga olish guruhi haqidagi maqolada shunday yozdi: «Umuman olganda ularning soni mingtacha bo'lishi mumkin deb taxmin qilinadi». Bu raqam o'sha maqolaning o'zidagi «60 ga yaqin» degan jumlaga ham zid. Ming — bu butun dunyodagi voyaga yetgan qor qoplonlarining uchdan biriga yaqin raqam. O'zbekiston uchun u o'n barobar oshirilgan.
Arxar: raqam qanday tuzatilgani#
Nurota qo'chqori (Ovis ammon severtzovi) deyarli o'zbek endemigi — dunyodagi deyarli barcha zot Nurota tog'larida, asosan Nurota davlat qo'riqxonasida (170 km²) qolgan.
Migratsiya turlari bo'yicha xalqaro konvensiya (CMS) 2014-yilda chiqargan harakat rejasida qiziq bir narsa yozilgan. Qizil kitobning ikkinchi nashrida arxarlar soni 2 500 ta deb berilgan edi, shundan 1 800–1 900 tasi qo'riqxonada. 2005–2006-yillardagi tekshiruv esa bu baholar ishonchsiz va sezilarli darajada oshirilgan degan xulosaga keldi. Tuzatilgan raqam: qo'riqxonada 1 200–1 300, tashqarida 250–300, Tomditov va Oqtovda 100 dan kam. Jami — 1 800 dan kam, va ularning 90 foizi Nurota tizmasida.
Tendensiya: kamayish.
Bu — maqola uchun eng foydali misol. Rasmiy kitobdagi raqam ham tekshirilishi va tuzatilishi mumkin.
Morxo'r: 1951-yildan beri uchta raqam#
Surxondaryodagi Ko'hitang tizmasida, Surxon qo'riqxonasida buralgan shoxli echki — morxo'r yashaydi. Oryx jurnalida 2013-yilda chop etilgan jadvalda O'zbekiston uchun uchta hisob bor: 1951-yil — 135, 1976 — 180, 1992 — 37, 1993 — 86, 2003 — 150.
2003-yildan keyin nashr etilgan raqam yo'q. Ya'ni O'zbekistondagi morxo'r soni yigirma uch yildan beri ochiq manbada yangilanmagan.
Taqqoslash uchun: Tojikistonda 2012-yil bahorida bir hisobda 1 018 ta hayvon ko'rilgan — u yerda jamoa qo'riqxonalari orqali son sezilarli oshgan.
Burgut: dunyoda oddiy, bizda qizil kitobda#
Burgut (Aquila chrysaetos) xalqaro ro'yxatda eng kam xavf ostidagi turlar qatorida: dunyoda 85 000–160 000 voyaga yetgan qush, tendensiya barqaror. O'zbekistonda esa u Qizil kitobda, 2-toifada — zaif.
Qizil kitobda ikkita kenja tur alohida berilgan va ikkalasida ham bitta jumla takrorlanadi: «Har doim kam sonli bo'lgan».
- O'rta Osiyo burguti — 1970–1980-yillarda 70–80 juft uya sanalgan: Nurotada 10, Hisorda 12–16, Chotqolda 10, Turkistonda 4–5, Zarafshonda 2, Bukantovda 7–8, Tomditovda 7.
- Janubiy Yevropa burguti — 10–20 juft: Ustyurtda 2, Qizilqumda 10.
Ya'ni butun mamlakat bo'yicha 80–100 juft. Lekin bu hisob ellik yil oldingi. Yangi umumdavlat hisobi chop etilmagan.
Bug'u: haqiqiy muvaffaqiyat#
Eng yaxshi xabar Qoraqalpog'istondan. 1976-yil mayda Tojikistondagi Romit qo'riqxonasidan Badaytug'ayga avval uchta, keyin yana to'qqizta Buxoro bug'usi keltirildi. 1981–1982-yillarda ularni panjaradan tabiatga qo'yib yuborishdi.
| 1976 | 2010 | 2013–14 | 2022 | |
|---|---|---|---|---|
| Bug'u | 12 | 612 | 727 | 1 662 |
Manba: Xo'janova A. (2022), «Форум молодых учёных» №6; Avezov A. (2022), «Мировая наука» №6
O'n ikkitadan mingdan oshiqqa — qirq besh yilda, bitta qo'riqxonada. Bugun bu yerda dunyodagi eng yirik Buxoro bug'usi populyatsiyasi.
Lekin muvaffaqiyatning ham chegarasi bor. Tadqiqotchilar uchta muammoni sanaydi: suv yetishmasligi, bug'uga hudud torlik qilishi va yonginasidagi sement zavodi.
Kim yo'q bo'lib ketgan#
Turon yo'lbarsi. O'zbekiston Qizil kitobida 0-toifa — yo'qolgan. Amudaryo deltasida oxirgi yo'lbars 1947-yilda Qorovulqum yaqinida o'ldirilgan. Nukus atrofida 1968-yilda ko'rilgani haqida tasdiqlanmagan xabar bor. 1970-yillar boshiga kelib daryoning quyi oqimida yo'lbars qolmagan. Bir vaqtlar esa Birinchi jahon urushigacha Amudaryo va Panj to'qayzorlarida yiliga 50 ga yaqin yo'lbars otilgan.
Gepard. Ham 0-toifa, lekin bu «mamlakatda yo'qolgan» degani — dunyoda Eronda ellikdan kam zot qolgan. O'zbekistonda 1960–1970-yillarda 13 ta zot qayd etilgan, 1973-yildan keyin uchramagan.
Sanalmagan hayvonlar#
Ba'zi turlar haqida halol javob bitta: hech kim sanamagan.
| Tur | Xalqaro toifa | O'zbekiston Qizil kitobi | O'zbekistondagi soni |
|---|---|---|---|
| Turkiston silovsini | eng kam xavf (2015) | 2 — zaif | nashr etilgan raqam yo'q |
| Qo'ng'ir ayiq | eng kam xavf (2017) | 2 — zaif | «500 dan ortiq» (2021, rasmiy baho, usul aytilmagan) |
| Menzbir sug'uri | zaif (2008) | 1 — yo'qolib borayotgan | O'zbekiston uchun raqam yo'q |
| Jayron | zaif (2017) | 2 — zaif | nashr etilgan raqam topilmadi |
Menzbir sug'uriga alohida e'tibor bering: u G'arbiy Tyanshan endemigi va uning xalqaro bahosi 2008-yildan beri yangilanmagan — o'n sakkiz yil.
Yo'lda nima qilish kerak#
Qor qoplonini ko'rish ehtimoli deyarli nolga teng — bu normal. Lekin iz, tezak yoki qoyadagi tirnoq izini uchratishingiz mumkin. Suratga oling, koordinatani yozing va qo'riqxona xodimlariga yoki Zoologiya institutiga yuboring. Mamlakatda ma'lumot shu qadar kam ekan, bitta tekshirilgan kuzatuv ham qiymatga ega.
Va oddiy narsa: podadan uzoqroq yuring, itni bo'sh qo'ymang, chiqindi qoldirmang. Yovvoyi hayvon odam va it hidiga qarab vodiyni tark etadi — hech kimni o'ldirish shart emas.
Havolalar#
- Ugom-Chotqol milliy bog'i — qor qoploni va Menzbir sug'uri hududi
- Nurota tog'lari — Sentob — arxar tizmasi
- Badaytug'ay qo'riqxonasi — Buxoro bug'usi
- Jayron ekomarkazi — Buxoro yaqinida
- Zomin milliy bog'i — ayiq va burgut
- Barsakelmas va Ustyurt chinklari — sayg'oq yo'li