Qashqadaryodagi Hisor qo'riqxonasida, kun botayotganda, BBC suratga olish guruhi tog' o'rtasida noutbuk ochib o'tirdi: fotoqopqon suratlarini ko'rishyapti. Qor qoplonini tiriklayin ko'rishmagan, lekin kadrda bittasi chiqdi — boshlovchi Michaela Strachanning aytishicha, o'sha oqshom butun safarning eng esda qolgan payti bo'lgan.
Guruh bilan ishlagan zoolog Mariya Gritsina esa unga bu mushuklarni butun voyaga yetgan umri davomida o'rganayotganini va bor-yo'g'i bir marta ko'rganini aytdi.
"Bu hayvonlar davlat chegaralarini tan olmaydi, ular shunchaki tog' tizmalari bo'ylab yuraveradi", — deydi Strachan.
Umr bo'yi qidirib bir marta ko'riladigan hayvonni qanday sanaysiz? Deyarli hech qanday.
Beshtasi surat, qolgani hisob-kitob#
2021–2022-yillarda G'arbiy Tyanshanda fotoqopqonlar qor qoplonining kamida beshta alohida zotini suratga oldi. Bu — O'zbekistondagi eng ishonchli raqam: sanalgan, ko'rilgan, tasvirga tushgan.
Qolgan hamma raqam — hisob-kitob.
Buni Ekologiya vazirligi vakili X. Sherimbetov 2024-yil fevralda Samarqandda bo'lib o'tgan xalqaro yig'ilishda o'zi tushuntirgan. Taqdimot hujjati ochiq turibdi va unda metodika ham, cheklovlar ham yozilgan. Qor qoploni yashashi mumkin bo'lgan 203 ta katakdan 22 tasida surat olingan; shundan chiqarilgan zichlik bo'yicha butun G'arbiy Tyanshan uchun 46–47 ta zot chamalangan. Hisor-Oloy bo'yicha esa hisob umuman yo'q: «faqat ekspert bahosiga asoslanadi» deb yozilgan, taxminan 50–60 ta.
| Qo'riqlanadigan hudud | Qor qoploni | Nimaga asoslangan |
|---|---|---|
| Ugom-Chotqol milliy bog'i | ~34 | fotoqopqon |
| Chotqol biosfera qo'riqxonasi | 12–13 | fotoqopqon |
| Hisor qo'riqxonasi | 32–35 | — |
| Zomin qo'riqxonasi | 2–3 | maxsus tadqiqot o'tkazilmagan |
| Yuqori Tupalang milliy bog'i | ma'lumot yo'q | chegara tartibi tufayli kirilmagan |
Jami taxminan 96–107 ta. O'sha hujjatga ko'ra qor qoploni yashaydigan maydonning 65 foizi qo'riqlanadigan hududlarga to'g'ri keladi.
Hisor — mamlakatdagi eng katta qo'riqxona: 80 ming gektardan ortiq, 1 800 metrdan 4 500 metrgacha. 2012-yilda gazeta.uz u yerdagi qor qoploni soni "o'ttizga yaqinlashib qolgan" deb yozgandi; o'n ikki yildan keyingi vazirlik hujjati 32–35 deydi. Ikkalasi ham baho, ikkalasi ham fotoqopqonga tayanmaydi — buni o'sish deyish qiyin.
Ming emas: raqam o'n barobar oshirilgan#
2026-yil martda gazeta.uz o'sha BBC guruhi haqidagi maqolada shunday yozdi: «Umuman olganda ularning soni mingtacha bo'lishi mumkin deb taxmin qilinadi». Bu o'sha maqolaning o'zidagi "rasman qayd etilgan 60 ga yaqin zot" degan jumlaga zid.
Dunyoda qor qoplonidan 4 000–6 500 ta qolgan. Ming — uchdan biriga yaqin son; O'zbekiston uchun u o'n barobar oshirilgan.
Arxar raqamini o'zlari tuzatgan#
Nurota qo'chqori (Ovis ammon severtzovi) deyarli o'zbek endemigi: dunyodagi deyarli barcha zot Nurota tog'larida, asosan 170 km²lik Nurota davlat qo'riqxonasida qolgan.
Migratsiya turlari bo'yicha xalqaro konvensiyaning (CMS) 2014-yilgi harakat rejasida shunday yozilgan. Qizil kitobning ikkinchi nashrida arxarlar soni 2 500 ta deb berilgan edi, shundan 1 800–1 900 tasi qo'riqxonada. 2005–2006-yillardagi tekshiruv bu baholarni ishonchsiz va sezilarli darajada oshirilgan deb topdi. Tuzatilgan raqam: qo'riqxonada 1 200–1 300, tashqarida 250–300, Tomditov va Oqtovda 100 dan kam. Jami — 1 800 dan kam, va ularning 90 foizi Nurota tizmasida.
Tendensiya: kamayish. Rasmiy kitobdagi raqam ham shunday tuzatiladi.
Morxo'r 2003-yildan beri sanalmagan#
Surxondaryodagi Ko'hitang tizmasida, Surxon qo'riqxonasida buralgan shoxli echki — morxo'r yashaydi. Oryx jurnalida 2013-yilda chop etilgan jadvalda O'zbekiston uchun beshta hisob bor: 1951-yil — 135, 1976 — 180, 1992 — 37, 1993 — 86, 2003 — 150.
2003-yildan keyin nashr etilgan raqam yo'q. Ya'ni O'zbekistondagi morxo'r soni yigirma uch yildan beri ochiq manbada yangilanmagan.
Tojikistonda esa 2012-yil bahorida bir hisobda 1 018 ta hayvon ko'rilgan — u yerda son jamoa qo'riqxonalari orqali sezilarli oshgan.
Burgut dunyoda oddiy, bizda qizil kitobda#
Burgut (Aquila chrysaetos) xalqaro ro'yxatda eng kam xavf ostidagi turlar qatorida: dunyoda 85 000–160 000 voyaga yetgan qush, tendensiya barqaror. O'zbekistonda esa u Qizil kitobda, 2-toifada — zaif.
Kitobda ikkita kenja tur alohida berilgan va ikkalasida ham bitta jumla takrorlanadi: «Har doim kam sonli bo'lgan».
- O'rta Osiyo burguti — 1970–1980-yillarda 70–80 juft uya sanalgan: Nurotada 10, Hisorda 12–16, Chotqolda 10, Turkistonda 4–5, Zarafshonda 2, Bukantovda 7–8, Tomditovda 7.
- Janubiy Yevropa burguti — 10–20 juft: Ustyurtda 2, Qizilqumda 10.
Butun mamlakat bo'yicha 80–100 juft — lekin bu hisob ellik yil oldingi, yangisi chop etilmagan.
O'n ikki bug'udan ming olti yuzdan oshiqqa#
Eng yaxshi xabar Qoraqalpog'istondan. 1976-yil mayda Tojikistondagi Romit qo'riqxonasidan Badaytug'ayga avval uchta, keyin yana to'qqizta Buxoro bug'usi keltirildi. 1981–1982-yillarda ularni panjaradan tabiatga qo'yib yuborishdi.
| 1976 | 2010 | 2013–14 | 2022 | |
|---|---|---|---|---|
| Bug'u | 12 | 612 | 727 | 1 662 |
Source: Xo'janova A. (2022), «Форум молодых учёных» №6; Avezov A. (2022), «Мировая наука» №6
Qirq besh yilda, bitta qo'riqxonada. Bugun bu yerda dunyodagi eng yirik Buxoro bug'usi podasi yuradi.
Muvaffaqiyatning ham chegarasi bor: tadqiqotchilar suv yetishmasligini, bug'uga hudud torlik qilishini va yonginasidagi sement zavodini sanaydi.
Yo'lbars 1947-yilda otilgan#
Turon yo'lbarsi. O'zbekiston Qizil kitobida 0-toifa — yo'qolgan. Amudaryo deltasida oxirgi yo'lbars 1947-yilda Qorovulqum yaqinida o'ldirilgan. Nukus atrofida 1968-yilda ko'rilgani haqida tekshirilmagan xabar bor. 1970-yillar boshiga kelib daryoning quyi oqimida yo'lbars qolmagan. Birinchi jahon urushigacha esa Amudaryo va Panj to'qayzorlarida yiliga 50 ga yaqin yo'lbars otilgan.
Gepard. Ham 0-toifa, lekin bu «mamlakatda yo'qolgan» degani — dunyoda Eronda ellikdan kam zot qolgan. O'zbekistonda 1960–1970-yillarda 13 ta zot qayd etilgan, 1973-yildan keyin uchramagan.
Ba'zilarini esa hech kim sanamagan#
| Tur | Xalqaro toifa | O'zbekiston Qizil kitobi | O'zbekistondagi soni |
|---|---|---|---|
| Turkiston silovsini | eng kam xavf (2015) | 2 — zaif | nashr etilgan raqam yo'q |
| Qo'ng'ir ayiq | eng kam xavf (2017) | 2 — zaif | «500 dan ortiq» (2021, rasmiy baho, usul aytilmagan) |
| Menzbir sug'uri | zaif (2008) | 1 — yo'qolib borayotgan | O'zbekiston uchun raqam yo'q |
| Jayron | zaif (2017) | 2 — zaif | nashr etilgan raqam topilmadi |
Menzbir sug'uriga alohida e'tibor bering: u G'arbiy Tyanshan endemigi va uning xalqaro bahosi 2008-yildan beri yangilanmagan — o'n sakkiz yil.
Yo'lda nima qilasiz#
Qor qoplonini ko'rish ehtimoli deyarli nolga teng — Gritsinani eslang. Lekin iz, tezak yoki qoyadagi tirnoq izini uchratishingiz mumkin. Suratga oling, koordinatani yozing va qo'riqxona xodimlariga yoki Zoologiya institutiga yuboring: ma'lumot shu qadar kam ekan, bitta tekshirilgan kuzatuv ham qiymatga ega.
Itlar haqida alohida gap. Zoolog Sergey Zagrebin buni shunday tushuntiradi: «Bir suruv ikkitadan ko'p bo'lmagan cho'pon itlariga ega bo'lishini nazarda tutuvchi me'yoriy hujjatlar mavjud. Ular o'zlari qo'riqlayotgan podadan 200 metrdan ortiq uzoqlashmasligi talab etiladi. Biroq bu qoidalarga rioya etilishi qay darajada yaxshi nazorat qilinmoqda? Cho'pon itlari yovvoyi hayvonlarga, ayniqsa ularning voyaga yetmagan bolalariga hujum qilishi va qushlarning tuxumlarini yeb qo'yishi barchaga kundek ravshan».
Demak: podadan uzoqroq yuring, o'z itingizni bo'sh qo'ymang, chiqindi qoldirmang. Yovvoyi hayvon odam va it hidiga qarab vodiyni tark etadi — buning uchun hech kimni o'ldirish shart emas.
Havolalar#
- Ugom-Chotqol milliy bog'i — qor qoploni va Menzbir sug'uri hududi
- Nurota tog'lari — Sentob — arxar tizmasi
- Badaytug'ay qo'riqxonasi — Buxoro bug'usi
- Jayron ekomarkazi — Buxoro yaqinida
- Zomin milliy bog'i — ayiq va burgut
- Barsakelmas va Ustyurt chinklari — sayg'oq yo'li