2025-yil 24-noyabrda Progress in Physical Geography jurnalida maqola chiqdi. Sarlavhasi quruq: «Besh Afrika va Osiyo davlatining yangi milliy eng baland nuqtalarini aniqlash». O'zbekiston shu beshlikda.
Shundan boshlaymiz. Quyidagi yigirma fakt uchta belgi bilan ajratilgan: FAKT — manbada raqam bor; BAHSLI — manbalar bir-biriga zid; RIVOYAT — chiroyli hikoya, lekin dalil yo'q.
Balandlik#
1. Mamlakatning eng baland nuqtasi o'zgargan bo'lishi mumkin. BAHSLI. Rasmiy javob — Hazrat Sulton, 4 643 m, Hisor tizmasida, Tojikiston chegarasida; bu balandlikni SSSR 1980-yilda o'lchagan. 2023-yilda alpinistlar Erik Gilbertson va Andreas Fridensberg professional GNSS asboblari bilan qo'shni cho'qqilarni o'lchashdi va Alpomishni 4 668 m deb topdilar. Natija 2025-yil noyabrda ilmiy jurnalda chop etildi. 2025-yil dekabr holatiga ko'ra O'zbekiston rasmiy manbalari hamon Hazrat Sultonni sanaydi.
2. Alpomishga birinchi texnik ko'tarilish — 2023-yil 23-avgust. FAKT. O'sha ikki kishi. Ya'ni mamlakatning eng baland bo'lishi mumkin bo'lgan cho'qqisiga odam uch yil oldin chiqqan.
3. Toshkent viloyatining ikki eng balandi orasida ikki metr farq bor. FAKT. Adelunga — 4 301 m, Beshtor — 4 299 m. Ikkalasi ham Piskom tizmasida. Adelunga nomi geolog Aleksey Adelung (1906–1963) sharafiga qo'yilgan.
4. Katta Chimyon eng baland emas, lekin eng ko'rinadigani. FAKT. 3 309 m — viloyatda o'nlab cho'qqi undan baland. Lekin nisbiy balandlik (atrofdan qancha ko'tarilgani) bo'yicha Katta Chimyon viloyatda birinchi. Shuning uchun uni Toshkent ko'chasidan ko'rasiz, Adelungani esa yo'q.
5. «Chimyon cho'qqisiga chiqdim» deganlarning ko'pi 34 metr pastda to'xtagan. FAKT. Haqiqiy cho'qqi 3 309 m, lekin u qoyali va xavfli, shuning uchun triangulyatsiya belgisi 3 275 metrga o'rnatilgan. Turistik marshrutlarning odatdagi oxiri — o'sha belgi.
Yer ostida va yer qa'rida#
6. O'rta Osiyodagi eng chuqur g'or O'zbekistonda. FAKT. Boybuloq — chuqurligi 1 517 m, uzunligi 18 400 m. Kirish og'zi Surxontov tizmasida, 2 647 m balandlikda, Boysundan shimoli-sharqda.
7. Boybuloq boshqa g'orlarga o'xshamaydi. FAKT. Ko'pchilik ohaktosh g'orlari yer yuzidan suv sizib kirishidan hosil bo'ladi. Boybuloq esa kondensatsiya yo'li bilan paydo bo'lgan, chunki eriydigan jinsning usti erimaydigan qatlam bilan yopiq. Shuning uchun u keng zallardan emas, tor va qiya yo'laklardan iborat.
8. Dunyo geologiyasining bitta rasmiy nuqtasi Qashqadaryoda. FAKT. Devon davri emsiy yarusining boshlanishi qayerdan sanalishini xalqaro geologiya belgilaydi va bu «oltin qoziq» — Kitob geologik qo'riqxonasidagi Zinzilbon darasida, Madmon svitasi bilan chegaradan 35 santimetr yuqorida. Qo'riqxona 1979-yilda tashkil etilgan, maydoni 5 378 gektar, balandligi 1 300–2 650 m.
9. O'zbekistonning eng katta oltin koni tog'da emas. FAKT. Muruntov 1958-yilda topilgan, sanoat qazib olish 1969-yil 21-iyulda boshlangan. U Qizilqum cho'lining janubi-g'arbida.
10. O'zbekiston dunyodagi ikkita «ikki karra quruqlikdagi» davlatdan biri. FAKT. Ya'ni dengizga chiqish uchun kamida ikkita davlat chegarasini kesib o'tish kerak. Ikkinchisi — Lixtenshteyn.
Qo'riqxona va meros#
11. G'arbiy Tyanshan YUNESKO ro'yxatida, lekin O'zbekistonning ulushi kichik. FAKT. 2016-yilda kiritilgan obyektning umumiy maydoni 528 177,6 gektar, 13 ta qismdan iborat. O'zbekistondan atigi ikkitasi: Maydontol (24 706 ga) va Boshqizilsoy (11 018 ga) — Chotqol qo'riqxonasining ikki uchastkasi. Chimyon bu ro'yxatga kirmaydi.
12. Chotqol qo'riqxonasida 1947-yildan beri odam yashamaydi. FAKT. Qo'riqxona o'sha yili tashkil etilgan; YUNESKO ma'lumotiga ko'ra undan oldin bu yerda ov, mol boqish va qidiruv ishlari olib borilgan, 1947-yildan keyin esa xo'jalik faoliyati to'xtagan. Biosfera rezervati maydoni 68 842 ga, balandligi 1 110–4 000 m.
13. Zominda archa uch qavatda o'sadi. FAKT. 1 700–2 300 m — Zarafshon archasi; 2 300–2 500 m — sovur archa; 2 500–3 300 m — Turkiston archasi. Zomin milliy bog'i 1976-yil 8-sentabrda ochilgan, 24 110 gektar.
14. «To'rt yarim ming yillik archa» — tekshirilmagan. RIVOYAT. O'rta Osiyo archasi bo'yicha nashr etilgan eng uzun yillik halqa qatori — 606 yil, 1411-yilgacha boradi. Ming yillik qator hali tuzilmagan. Daraxt qari, lekin raqam manbasiz.
Tirik jonzot#
15. O'zbekistonda qor qoploni haqiqatda nechta suratga tushgan? Beshta. FAKT. 2021–2022-yillarda G'arbiy Tyanshanda fotoqopqonlar kamida beshta alohida zotni oldi. Ekologiya vazirligining 2024-yilgi bahosi — mamlakat bo'yicha taxminan 96–107 ta, lekin Hisor-Oloy qismi «faqat ekspert bahosiga» asoslanadi.
16. «O'zbekistonda mingtacha qor qoploni bor» — noto'g'ri. RIVOYAT. Bu raqam 2026-yilda bitta maqolada chiqdi. Ming — butun dunyodagi voyaga yetgan qor qoplonlarining uchdan biriga yaqin son.
17. Buxoro bug'usi o'n ikkitadan boshlab tiklangan. FAKT. 1976-yil mayda Badaytug'ayga Tojikistondan avval uch, keyin to'qqiz bosh keltirildi. 2022-yilga kelib ularning soni 1 662 taga yetdi.
18. Turon yo'lbarsi bu yerda 1947-yilgacha yashagan. FAKT. Amudaryo deltasida oxirgi yo'lbars o'sha yili Qorovulqum yaqinida o'ldirilgan. Birinchi jahon urushigacha esa Amudaryo va Panj to'qayzorlarida yiliga 50 ga yaqin yo'lbars otilgan.
Odam izi#
19. Teshik-Toshdagi «gulli qabr» — bahsli. BAHSLI. 1938-yilda A. P. Okladnikov Boysunda 8–11 yoshli neandertal bolasining suyaklarini topdi. Qabr atrofida Sibir echkisining beshta juft shoxi turgani aytiladi va bu «marosim bilan ko'milgan» degan xulosaga olib keldi. Keyinchalik bu izoh shubha ostiga olindi: qatlamda echkining 761 ta suyagi bo'lgan, ya'ni shoxlar tasodifiy tushgan bo'lishi ham mumkin. Ayrim tadqiqotchilar umuman «bu qabr emas» deb hisoblaydi.
20. Chorvoq ostida qancha qishloq qolgan — hech kim yozmagan. FAKT (yo'qligi haqida). To'g'on 1963–1972-yillarda qurilgan, balandligi 168 m. Chotqol va Ko'ksuv bo'yidagi qadimiy qishloqlar aholisi ko'chirilib, ular uchun Burchmulla qishlog'i shakllantirilgan — bu hujjatlashtirilgan. Lekin suv ostida qolgan qishloqlar soni va ko'chirilgan odamlar soni bo'yicha rasmiy raqam nashr etilmagan. Biz qidirdik va topmadik.
Havolalar#
- Alpomish cho'qqisi — 4668 m, 2025-yilgi o'lchov
- Hazrat Sulton — 4643 m, rasmiy eng baland nuqta
- Adelunga — 4301 m, Toshkent viloyatining tepasi
- Katta Chimyon — 3309 m
- Kitob geologik qo'riqxonasi — dunyo geologiyasining «oltin qoziq»i
- Teshik-Tosh g'ori — 1938-yilgi topilma joyi