1959-yilda Zomin tog'larida qo'riqxona tashkil qilish to'g'risida qaror qabul qilindi. Sababi qog'ozda ochiq yozilgan: haddan tashqari mol boqish, archa o'rmonlarini tartibsiz kesish va brakonerlik. Ya'ni qo'riqxona go'zallik uchun emas, daraxt tugab borayotgani uchun tuzilgan.
1976-yilning 8-sentabrida shu yerda Zomin milliy bog'i ochildi — 24 110 gektar, shundan o'rmon yerlari 16 783 gektar. Maqsadi hujjatda bitta jumla bilan aytilgan: noyob tog'-archa ekotizimlarini saqlash.
Archa bitta daraxt emas#
O'zbekiston tog'larida archaning bir necha turi o'sadi va ular bir-birining o'rnida turmaydi — har biri o'z balandligida yashaydi. Zomin milliy bog'ining tavsifida bu uch qavat aniq ajratilgan.
| Balandlik | Qaysi archa | Lotincha nomi |
|---|---|---|
| 1700–2300 m | Zarafshon archasi | Juniperus seravschanica |
| 2300–2500 m | sovur archa (yarim sharsimon) | Juniperus semiglobosa |
| 2500–3300 m | Turkiston archasi (o'rik archa) | Juniperus turkistanica |
Pastda qora archa (Juniperus sabina) ham uchraydi — u daraxt emas, yerga yoyilib o'sadigan buta.
Qavatlar shunchaki botanika emas. Yurganda ularni o'z ko'zingiz bilan ko'rasiz: pastda yo'g'on tanali, keng shoxli daraxtlar; yuqoriga chiqqan sari ular pasayadi, egiladi, oxirida esa tosh orasida o'rmalab yotgan butaga aylanadi. Bu — chegara. Undan yuqorida daraxt umuman o'smaydi.
Nega sekin#
Gymnosperm Database Zarafshon archasi haqida qisqa yozadi: «It grows very slowly and in many areas are groves of very old trees occur, with little or no evidence of regeneration» — u juda sekin o'sadi, ko'p joyda juda qari daraxtlar to'plami bor, lekin yangi ko'chat deyarli yo'q.
Ikkinchi qismi birinchisidan muhimroq. Qari archazorda yosh archa bo'lmasligi — o'rmonning yoshi emas, kelajagi haqidagi ma'lumot. Urug' unib chiqadi, keyin uni qo'y yeydi yoki echki yulib ketadi. Bitta archa bo'yiga yetishi uchun bir necha yuz yil kerak; bitta yozda uni yo'qotish uchun bir qo'y podasi kifoya.
Shu manba archazorning zichligini ham beradi: gektariga 100–380 tup. Taqqoslang — oddiy qarag'ay o'rmonida bu raqam bir necha barobar katta. Archazor — siyrak o'rmon, uning har bir daraxti alohida hisobga oladigan narsa.
«To'rt yarim ming yillik archa» — bu qayerdan chiqqan?#
O'zbek matbuotida va ba'zi ekskursiya matnlarida «4 500 yillik archa», «uch ming yillik archa» degan gaplar tez-tez uchraydi. Bunday yoshni tekshirishning bitta ilmiy yo'li bor: yillik halqalarni sanash va ularni boshqa daraxtlarning halqalari bilan solishtirib, kalendar yiliga bog'lash (dendroxronologiya).
Endi nashr qilingan ishlarga qarang.
- 2015-yilda A. Zaym va hamkasblari (jurnal Trees) Zomin milliy bog'ining o'zida — Turkiston tizmasida, 2100–2700 m balandlikdagi olti nuqtada — uchala archa turining halqalarini o'lchab chiqishdi. Ish iqlim tiklash haqida; birorta ming yillik daraxt e'lon qilinmagan.
- 2020-yilda Qoradaryo suvini tiklash uchun Turkiston archasidan olingan eng uzun halqa qatori nashr etildi: 606 yil, 1411-yilgacha.
- 2019-yilda Kuramin tizmasidagi Zarafshon archasi bo'yicha qator 1650–2015-yillarni qamrab oldi.
- 2018-yilda shu yo'nalishdagi ish sarlavhasi o'zi gapiradi: «Tojikistondan olingan yog'ochning birinchi dendroxronologik sanasi — ming yillik halqa qatorini yaratish imkoniyati». Ya'ni 2018-yilda ming yillik qator hali maqsad edi, natija emas.
Tekshirilgan va katta yosh o'rtasida ziddiyat yo'q. 600 yillik daraxt — bu Amir Temur davridan beri shu yerda turgan tirik jonzot. Buni bo'rttirishning hojati yo'q.
Yog'ochi qayerga ketgan#
Archa yog'ochi chirimaydi va qurt tushmaydi. Shuning uchun u asrlar davomida qurilishga ketgan. Qashqadaryodagi Langar Ota masjidi ustunlari archadan qilingan va ularga naqsh o'yilgan — masjid XV–XVI asrlarda qurilgan, Zarafshon tizmasi etagida, 1000 m balandlikda.
Bugungi ro'yxat ham uzun: yog'ochi me'morlik va o'ymakorlikda, hatto qalam yasashda ishlatilgan; mevasidan efir moyi, qatron va mum olinadi; damlamasi xalq tabobatida ishlatiladi. Ya'ni archaga talab hech qachon tugamagan. Muammo shunda — talab tez, o'sish sekin.
Va yana bir chalkashlik. Ko'p odam uyda tutatiladigan isiriqni archa deb o'ylaydi. Isiriq — bu butunlay boshqa o'simlik (Peganum harmala), pastda, dashtda o'sadigan o't. Archa shoxini yoqib tutatish alohida odat; ikkisini aralashtirib yubormaslik kerak, chunki «isiriq uchun» deb archa shoxi sindiriladigan hollar bor.
Nega kesish taqiqlangan#
Archa tog'da bitta ishni bajaradi: yerni ushlab turadi. Ildizi tosh orasiga kiradi, tuproqni yuvilishdan saqlaydi, qorni ushlab qoladi va erishini sekinlashtiradi — ya'ni buloqqa suv yozda ham yetib boradi. Archazor kesilgan yon bag'ir bir necha yilda jarga aylanadi va pastdagi qishloqqa sel tushadi.
Shuning uchun archa o'sadigan asosiy joylar qo'riqxona va milliy bog' maqomida:
- Zomin — 1959-yildan qo'riqxona, 1976-yildan milliy bog'; archa 1760 m dan 3500 m gacha.
- Nurota davlat qo'riqxonasi — 1975-yil 4-dekabrdagi 530-sonli qaror bilan tashkil etilgan, dastlab 22 537 gektar.
- Ugom-Chotqol milliy bog'i — Toshkent viloyatidagi archa va yong'oq o'rmonlari.
Bu hududlarda daraxt kesish, o'tin terish va ko'chat yulish taqiqlangan; kirish haq va qoidalar bilan. Zominga kirish — 20 600 so'm.
Yozib qo'yiladigan ish#
O'zbekistonda eng uzun archa halqa qatori hali o'lchanmagan. Zomindagi eng yo'g'on daraxtlarni bir marta ilmiy usulda — burg'ulab, halqasini sanab — tekshirish kerak. Shunda «eng qadimgi daraxt» degan raqam taxmin emas, dalil bo'ladi. Bu ish hozircha qilinmagan.
Havolalar#
- Zomin milliy bog'i — archazorning yuragi, 1000–4033 m
- Guralash — Zomin ustidagi cho'qqi, archa chegarasidan yuqorida
- Shavkartog' — Turkiston tizmasidagi yo'nalish
- Nurota tog'lari — Sentob — yong'oqzor va archa aralash
- Ugom-Chotqol milliy bog'i
- Baland cho'qqilar