Izsiz yurishning eng ko'p buziladigan qoidasi chiqindi emas. Chiqindini ko'pchilik olib tushadi — bu O'zbekistonda ham odat bo'lib ulgurdi. Eng ko'p buziladigani boshqa: hojatxona. To'g'ri usul — 15–20 santimetr chuqurlikdagi chuqurcha va suvdan, yo'ldan va lagerdan kamida 60 metr masofa. Bu ikki raqamni deyarli hech kim bilmaydi.
«Izsiz yurish» (Leave No Trace) — yetti qoidadan iborat xalqaro tizim. U axloq haqida emas, mexanika haqida: har bir qoida ortida aniq zarar va uni oldini oladigan aniq harakat turadi. Quyida — yettitasi va ular O'zbekiston tog'larida qanday ko'rinishi.
Yetti qoida#
- Oldindan reja qiling. Qoidalarni, havoni va yo'lni biling; kichik guruh bilan yuring; ovqatni uydayoq qadoqdan chiqaring.
- Qattiq yuzada yuring va lager quring. Yo'l, tosh, shag'al, quruq o't yoki qor. Ko'l va soydan kamida 60 metr narida tunang.
- Chiqindini to'g'ri yo'qoting. Hamma narsani olib tushing. Hojatxona — chuqurchada.
- Topganingizni joyida qoldiring. Toshni, gulni, qadimiy narsani olmang.
- Gulxanni eng kamiga tushiring. Ovqat uchun gorelka ishlating; gulxan kerak bo'lsa, eski o'chog'da va faqat qo'lda sinadigan quruq shoxdan.
- Hayvonlarni hurmat qiling. Uzoqdan kuzating, oziq-ovqat bermang, ovqat va chiqindini yig'ib qo'ying.
- Boshqa odamlarga xalaqit bermang. Ovozni past tuting, yo'lda joy bo'shating.
Ikkinchi qoida O'zbekistonda alohida ahamiyatga ega, chunki hamma joyda ham tunash mumkin emas:
- Ruxsat bor78 · 45%
- Ruxsat yo'q96 · 55%
| — | |
|---|---|
| Ruxsat bor | 78 |
| Ruxsat yo'q | 96 |
«Ruxsat yo'q» — tunash taqiqlangan yoki alohida ruxsat kerak bo'lgan joylar. · Source: Daydi joylar katalogi, 174 yozuv
Qo'riqxonalar, milliy bog'lar va chegara zonasi — bularning har birida o'z tartibi bor. Buni yo'lda emas, uyda aniqlash kerak.
Chiqindi: «tabiiy» degan narsa yo'q#
Olib tushish kerak bo'lgan ro'yxatda odamlar odatda plastik va shishani ko'radi. Aslida ro'yxat uzunroq:
| Nima | Odamlar nima deb o'ylaydi | Aslida |
|---|---|---|
| Olma qoldig'i, banan po'sti | «Chiriydi» | Tog' iqlimida oylab yotadi va hayvonlarni yo'lga o'rgatadi |
| Choy qaynatmasi, guruch qoldig'i | «Tabiiy» | Buloq atrofida chirib, suvni buzadi |
| Semichka po'chog'i | «Kichkina» | Yo'l chetida yillab turadi, eng ko'p uchraydigan chiqindi |
| Sigaret qoldig'i | «Filtr chiriydi» | Filtr plastik; qurigan o'tda esa yong'in manbai |
| Hojatxona qog'ozi | «Ko'mib qo'yaman» | Ko'mganda ham qazib chiqariladi — olib tushing |
| Salfetka, nam salfetka | «Qog'oz» | Bozordagi nam salfetkalarning 90 foizi poliefir yoki polipropilendan; chirimaydi |
Amaliy yechim bitta: sumkangizda bitta ajratilgan xalta bo'lsin. Hamma qattiq chiqindi shunga tushadi va pastda tashlanadi. Bu bitta qalin paket va nol qo'shimcha og'irlik.
Hojatxona: chuqurcha qanday qaziladi#
Bu noqulay mavzu, lekin aniq texnikasi bor va u ishlaydi.
- Uzoqlashing. Suvdan, yo'ldan va lagerdan kamida 60 metr. Soyning quruq o'zani ham suv — bahorda u to'ladi.
- Qazing. 15–20 santimetr chuqurlik. Tuproqning ustki qatlami — mikroorganizmlar shu yerda ishlaydi. Tosh yoki tayoq bilan ham bo'ladi.
- Ko'ming va yashiring. Tuproqni qaytaring, ustiga tosh yoki shox qo'ying.
- Qog'ozni olib tushing. Alohida xaltaga. Yoqib yuborish — qurigan o't va archa orasida yong'in xavfi.
Guruh katta bo'lsa yoki bir joyda bir necha kun tursangiz, chuqurchalarni tarqoq qazing — bir joyda emas. Toshli joyda yoki muzlik ustida tuproq bo'lmaydi; bunday joylarda hamma narsa olib tushiladi.
Olov: gorelka gulxandan yaxshi#
Tog'dagi gulxan haqida ikki narsa aytish kerak.
Birinchisi — o'tin. O'zbekiston tog'larida eng ko'p yonadigan daraxt — archa, va u sekin o'sadigan daraxt: kesilgan archaning o'rni tez to'lmaydi. Zomin milliy bog'i butun boshli archazor; milliy bog' va qo'riqxona hududida o'tin yig'ish taqiqlanishi mumkin, shuning uchun kirishda so'rang. Yerda yotgan, qo'lda sinadigan quruq shoxdan boshqasini olmang — va imkon bo'lsa, umuman olmang.
Ikkinchisi — iz. Gulxan o'rni tuproqni kuydiradi va u yerda uzoq vaqt hech narsa o'smaydi. Shuning uchun qoida oddiy: gulxan kerak bo'lsa, eski o'choqdan foydalaning, yangisini qurmang.
Ovqat uchun gorelka har jihatdan yaxshiroq: tez, shamolda ishlaydi, iz qoldirmaydi va o'tin qidirishga vaqt ketmaydi.
Yo'ldan chiqmang#
Tik yon bag'irda ilon izini «qisqartirib» to'g'riga chiqish — tog'dagi eng ko'p uchraydigan buzilish. Kesilgan burchakda o't yo'qoladi, birinchi yomg'irda suv o'sha yerdan oqadi va bir-ikki mavsumda jar hosil bo'ladi.
Xuddi shu narsa loyda ham bo'ladi: odam ho'l joyni aylanib o'tadi va yo'l har yili kengayadi. To'g'ri usul — loyning ustidan o'tish, atrofidan emas. Botinka shu uchun bor.
Yo'l bo'lmagan joyda guruh bilan yurayotgan bo'lsangiz, bir qatorda emas, tarqoq yuring — shunda yangi so'qmoq hosil bo'lmaydi.
O'simlik va hayvonlar#
Gul termang. O'zbekiston tog'larida lolalar va boshqa piyozli o'simliklar bahorda bir-ikki hafta gullaydi; uzilgan gul urug' bermaydi. Kitob geologik qo'riqxonasi yoki Ugom-Chotqol milliy bog'i kabi qo'riqlanadigan hududlarda bu bevosita taqiqlangan.
Oziq-ovqat bermang. Yo'l bo'yidagi tulki yoki qarg'a odamdan ovqat olishga o'rgansa, u qishda ovqat qidirishni unutadi. Bola uchun qiziq, hayvon uchun o'lim.
Ovqatni yig'ib qo'ying. Kechasi chodirning oldiga ovqat qoldirmang — bu sichqondan tortib itgacha hammani chaqiradi.
Qadimiy narsalarni joyida qoldiring. Sarmishsoy petrogliflari yoki Teshiktosh g'ori kabi joylarda toshga chizish yoki biror narsa olib ketish — jinoyat.
Yuvinish va suv#
Idish yuvish yoki cho'milish uchun suvdan 60 metr narida turing va suvni idishga olib chiqing. Sovun — hatto «tabiiy» deb sotiladigani ham — buloq suviga tushmasligi kerak, chunki quyida o'sha suvdan odam ichadi va mol suv ichadi.
Urungach ko'llarida cho'milish umuman taqiqlangan — bu ham qoidaning bir qismi, ham xavfsizlik masalasi: suv juda sovuq.
Ovoz#
Oxirgi qoida eng oson buziladi. Karnaydan musiqa, baland kulgi, kvadrokopterning ovozi — tog'dagi tovushni yuz metrga emas, bir necha kilometrga tarqatadi. Odamlar tog'ga aynan tovushdan qochib keladi.
Bularning hammasi bitta o'lchovga keladi: ketganingizdan keyin siz u yerda bo'lganingizni bilib bo'lmasin. Buni tekshirish oson — lagerdan chiqishdan oldin bir daqiqa turib, atrofga qarab chiqing.