O'zbekistondagi eng katta «ko'llar»ning ko'pi aslida ko'l emas. Chorvoq 1970-yilda 168 metrli to'g'on bitgandan keyin paydo bo'lgan. Aydarko'l 1969-yil fevralidan 1970-yil fevraligacha Sirdaryodan oshib chiqqan suvdan yig'ilgan. Tudako'l ham sun'iy.
Haqiqiy tabiiy ko'llar yuqorida qolgan — 1 500 metrdan 4 000 metrgacha bo'lgan tog' havzalarida. Va ularning deyarli hammasiga ruxsatnoma kerak. Bizning bazadagi yigirma besh ko'lning o'n bittasi chegara zonasida.
Quyida to'rttasi batafsil: bittasiga cho'milasiz, bittasiga qaraysiz, bittasiga yurasiz, bittasiga esa kamdan-kam odam yetib boradi.
Chorvoq: cho'miladigan ko'l#
Chorvoq suv ombori 890 metrda, Chotqol, Ugom va Piskom daryolari tutashgan joyda turibdi. Rus Vikipediyasi uning maydonini 37 km², hajmini 2 km³, qirg'og'ining uzunligini 94 km, o'rtacha chuqurligini 36 metr deb beradi. Muhandislik maqolasida maydon 40,1 km² deb yozilgan — bu suv sathi eng yuqori bo'lgan paytdagi raqam.
Bu ro'yxatdagi yagona ko'l bo'lib, unga poyezd bilan borish mumkin: Toshkent-Janubiydan Xo'jakentgacha 4 500 so'm, keyin Chirchiqdan Damas. Mashinada 80 km, bir yarim soat. Qirg'oqdagi dacha kechasiga 1–2 million so'm turadi.
Suvi bahorda loyqa bo'ladi — daryolar tog'dan loy keltiradi. Iyul va avgustga borib loyqa cho'kadi va suv ko'm-ko'k tortadi. Shuning uchun cho'milish mavsumi may oxiridan sentabrgacha.
Qirg'oqdan yuqoriga Bo'loqsu so'qmog'i chiqadi — 3,3 km va 389 metr, ikki soat. Suvda o'tirishdan charchagan odam uchun yaxshi ish.
Urungach: qaraydigan ko'l#
Urungach — ikkita ko'l: quyisi avtoturargohdan 1,5 km, yuqorisi 4 km. Yozilgan chiziq 1,7 km va 277 metr ko'tarilish beradi. Yurishning o'zi oson, qiyinligi boshqa joyda.
Birinchidan, oxirgi 30 kilometr yo'l faqat baland klirensli mashina uchun. Ikkinchidan, bu chegara zonasi: ruxsatnoma tur-operator orqali, bir necha kundan bir haftagacha, taxminan 300 000 so'm. Uchinchidan, milliy bog'ga kirish 15 000 so'm.
Cho'milish haqida halol gapirish kerak. Bizning sahifamizda «ko'llarda cho'milish taqiqlangan» deb yozilgan. Bu qoidani rasman e'lon qilgan manbani biz topa olmadik — na rus Vikipediyasida, na bog' hujjatlarida. Aniq bilgan narsamiz — suvning harorati: tur-operatorlarning yozishicha aprel va mayda 3 daraja, iyul va avgustda 8 daraja. Sakkiz darajali suvda odam uzoq turmaydi, qoida bor-yo'qligidan qat'i nazar.
Balandligi ham bir xil emas. Bizda 1 509 metr; rus Vikipediyasi bitta maqolaning ichida ikkita raqam beradi — 1 508,7 va 1 527,8 metr.
Badak: yuradigan ko'l#
Badak Piskom tizmasida 1 700 metrda. Bu yerga mashina bilan yetib borilmaydi — Badaksoy bo'ylab yuqoriga yurish kerak. Eng qisqa variant torliklar orqali 4 km; ko'l va sharshara esa 15 km va 1 040 metr ko'tarilish beradi.
Badak ham chegara zonasida va ruxsatnomasi Urungach bilan bir xil. Yo'l esa boshqa: Piskom vodiysi orqali, Toshkentdan 170 km.
Xuddi shu vodiydan yuqoriga Badak dovoni va undan narida yana ikkita ko'l — Sariqam va Vasilyok yonidagisi — ketadi. Bular bir kunlik emas, ikki-uch kunlik ishlar.
Qarqanush: kam odam boradigan ko'l#
Qarqanush ko'llari 2 430 metrda, Beshtorga yaqin joyda. Bizda bu joy haqidagi ma'lumot eng kamlaridan biri: koordinatalar jamoaning GPS yozuvidan olingan, tahririyat tekshiruvi hali o'tmagan.
Ma'lum narsa shu: Oygaing lageridan 8 km va 347 metr ko'tarilish, to'rt yarim soat. Lekin Oygaing lagerining o'ziga borish — bu allaqachon bir necha kunlik yurish va to'liq chegara zonasi. Temirtosh ko'li bilan bir kunda birlashtirish mumkin: 19 km halqa.
Hammasi bir jadvalda#
| Ko'l | Balandlik | Qanday boriladi | Cho'milish | Ruxsat |
|---|---|---|---|---|
| Sudochye | 49 m | 4×4 + yo'lboshlovchi | yo'q, sho'r | qo'riqxona |
| Dengizko'l | 179 m | mashina | yo'q, sho'r va sayoz | qo'riqxona |
| Tudako'l | 224 m | mashina | ha, plyaj bor | kerak emas |
| Aydarko'l | 247 m | mashina | ha, suvi sho'rroq | kerak emas |
| Karkidon | 640 m | mashina | ha | kerak emas |
| Chorvoq | 890 m | mashina yoki poyezd | ha | kerak emas |
| Achiqko'l | 920 m | mashina | ha | kerak emas |
| Urungach | 1 509 m | 4×4 + 1,5 km yurish | yo'q, 8 daraja | chegara |
| Badak | 1 700 m | 4 km yurish | yo'q, sovuq | chegara |
| Qarqanush | 2 430 m | ko'p kunlik yurish | yo'q | chegara |
| Shovurko'l | 2 754 m | ko'p kunlik yurish | yo'q | chegara |
| Oygaing ko'llari | 3 970 m | 57 km, bir necha kun | yo'q | chegara |
Cho'milish: qisqa javob#
Cho'milsa bo'ladi: Chorvoq, Tudako'l, Karkidon, Achiqko'l va Aydarko'l. Birinchi to'rttasi chuchuk, Aydarko'lning suvi sho'rroq — sho'rligi litriga 1,5–2 gramm.
Cho'milib bo'lmaydi: tog' ko'llarining hammasi. 1 509 metrdagi Urungachda iyul-avgustda suv 8 daraja; undan yuqoridagilarda esa muzlik va qor suvi to'g'ridan-to'g'ri ko'lga tushadi.
Cho'milmaslik kerak: sho'r cho'l ko'llari — Dengizko'l va Sudochye. Ular sayoz, sho'r va qushlar uyalaydigan joy. Dengizko'l Ramsar ro'yxatiga kirgan, Sudochye 1991-yildan buyurtma qo'riqxona.
Ko'l qayerdan paydo bo'lgan#
Ko'lning kelib chiqishi uning qanday ekanini oldindan aytadi — suvi, rangi, chuqurligi va cho'milsa bo'ladi-bo'lmasligi shundan kelib chiqadi.
Odam qurgan. Chorvoq, Tudako'l, Karkidon, Sardoba, Andijon suv ombori. Bularning suv sathi mavsumga va sug'orishga qarab o'zgaradi — bahorda to'la, avgust oxirida pasayadi. Aydarko'l ham shu turkumda, faqat u atay qurilmagan: 1969-yil fevralidan 1970-yil fevraligacha Sirdaryodan oshib chiqqan suv cho'l chuqurligiga to'plangan.
Tog' ko'chkisi to'sgan. Qurbonko'l — 1766-yildagi ko'chkidan. Bunday ko'llar odatda tor va chuqur bo'ladi, qirg'og'i toshloq.
Muzlik va tektonika. Arashan ko'llari — oltita ko'l, to'rttasi tektonik, ikkitasi muzlik ko'li. Asosiysi 2 768 metrda, maydoni 0,15 km², eng chuqur joyi 14,7 metr; «Yumaloq» deb ataladigani 2 868,9 metrda, chuqurligi 24,1 metr. Oygaing ko'llari esa to'g'ridan-to'g'ri Ozyorniy muzligi ostida, 3 900–4 000 metrda.
Shuning uchun tog' ko'llarining suvi tiniq va sovuq, cho'l suv omborlarining suvi esa iliq va loyqa. Bu did masalasi emas, geografiya.
Qirg'oqda tunash#
Yigirma besh ko'lning o'n yettitasida chodir tikish mumkin deb belgilangan. Ular orasida Chorvoq, Aydarko'l, Achiqko'l, Karkidon kabi oson boriladiganlari ham, Badak, Ixnach, Shovurko'l va Arashan kabi ko'p kunlik yurish talab qiladiganlari ham bor.
Aydarko'l va Sarmishsoy tomonida chodir o'rniga yurta lageri bor — kishi boshiga 450 000 so'm atrofida, ovqat bilan. Chorvoq qirg'og'ida esa dacha: kechasiga 1–2 million.
To'liq ro'yxat «chodir tikish mumkin» to'plamida.
Bitta g'alati holat#
Bazadagi ko'llardan biri O'zbekistonda emas. Qurbonko'l («Ko'k ko'l») 1 766-yildagi tog' ko'chkisidan paydo bo'lgan va Qirg'izistonning Batken viloyati, Qadamjay tumanida joylashgan. Unga Shohimardon eksklavidan kanat yo'li bilan chiqiladi — chipta 40 000 so'm.
Biz uni bazadan olib tashlamadik, chunki odamlar u yerga aynan Shohimardondan boradi va yo'l shundan boshqa yo'q. Lekin sahifada aniq yozib qo'yganmiz: ko'lning o'zi boshqa davlat hududida, pasport shart.
Balandligi haqida yana bir farq: Vikipediya 1 724 metr beradi, sun'iy yo'ldosh yuzasi modeli (SRTM) 1 735. O'n bir metr — bu turdagi o'lchovlar uchun oddiy.
Yigirma besh ko'lning to'liq ro'yxati shu yerda.