1968-yilda Leningradda «SSSR muzliklari katalogi»ning Piskom daryosiga bag'ishlangan jildi bosildi. Unda aniq raqam bor: havodan olingan suratlarni o'rganish natijasida Piskom havzasida 250 ta muzlik, umumiy maydoni 127,8 km² topilgan. Holat 1957-yilga tegishli.
O'sha kitobning 14-sahifasida ancha noqulay jumla ham bor: havzadagi 214 ta muzlikdan qisqa muddatli kuzatuvlar bilan atigi to'rttasi qamrab olingan.
Ya'ni O'zbekiston muzliklari haqidagi hamma gap shu ikki jumla orasida: katta ro'yxat bor, o'lchov esa deyarli yo'q.
«Adelunga muzligi» degan muzlik yo'q#
Bu birinchi tuzatish. Toshkent viloyatining eng baland cho'qqisi Adelunga (4 301 m) atrofidagi muzliklar 1968-yilgi katalogda Baqraqsoy havzasi ostida ro'yxatga olingan: Baqraq Chap, Baqraq O'rta, Baqraq O'ng va 52-raqamli muzlik. «Adelunga» nomli muzlik katalogda yo'q.
Buning sababi ham oddiy. Cho'qqi geolog Aleksey Adelung (1906–1963) sharafiga nomlangan, va bu nomlash katalog chop etilgandan keyin bo'lgan. Alpinistlar va turoperatorlar bugun «Adelunga muzligi» deyishadi — bu tirik so'zlashuv nomi, lekin unga bog'langan birorta o'lchov qatori yo'q.
Shuning uchun «Adelunga muzligi qancha qoldi?» degan savolga halol javob: bunday muzlik hujjatda yo'q, lekin uning o'rnidagi Baqraq muzliklari o'lchangan.
Baqraq O'rta: mamlakatdagi eng yaxshi o'lchangan muzlik#
Baqraq O'rta — O'zbekistonda uzunligi va massasi bo'yicha eng ko'p kuzatilgan muzlik. Uzunlik o'lchovlari 1962-yilda boshlangan; 1971–1990-yillarda uning tili jami 249 metr chekingan.
| 1957 | 2007 | 2020 | 2023 | |
|---|---|---|---|---|
| Maydon | 2,9 | 2,2 | 2,1 | 1,9 |
Source: SSSR muzliklari katalogi, 1968; Semakova va b., 2016; Umirzakov va b., 2025; Xismatullin va b., 2025
2016-yilda muzlikka 11 ta reyka o'rnatildi va massa balansini kuzatish boshlandi. Bu — mamlakatdagi yagona uzluksiz qator. Sakkiz gidrologik yildan yettitasi manfiy chiqdi; birgina 2017/2018 yili biroz musbat. Eng yomoni 2020/2021: −1,559 m suv ekvivalenti. Sakkiz yilda jami −4,6 m.
Buni tasavvur qilish oson: muzlikning butun yuzasidan sakkiz yilda besh metrga yaqin suv qatlami ketgan.
Uchta havza, uchta raqam#
O'zbekiston muzliklari amalda uchta daryo havzasida: Piskom, Qashqadaryo va Surxondaryo. Quyidagi jadval bitta manbadan olingan, ya'ni raqamlar bir usul bilan olingan va o'zaro taqqoslanadi.
Shu ishga ko'ra 1957–2010-yillarda to'rtta havzada (yuqoridagi uchtasi va Shohimardon) muzlik maydoni jami 59,90 km², ya'ni 24,2 foizga qisqargan. 2010-yilda O'zbekiston hududida 411 ta muzlik, 99,69 km² qayd etilgan.
E'tibor bering: Qashqadaryoda yo'qotish eng katta — maydon bo'yicha 56,7 foiz. Sababi ham bor: bu havzada maydoni 1 km² dan katta bitta muzlik bor, shuning uchun har qanday o'zgarish umumiy raqamni kuchli silkitadi.
«Muzliklarimiz 30 foizga kamaydi» — bu nimaning raqami?#
Bu jumla 2023-yilgi Milliy ma'ruzada bor va o'shandan keyin hamma joyda takrorlanadi. Ma'ruzaning o'z matnida esa boshqacha yozilgan: «So'nggi 50–60 yilda Piskom havzasida muzliklarning hajmi 24 foizga, Qashqadaryoda 70 foizga, Surxondaryoda 40 foizga kamaydi».
Bu uchta raqam — 2014-yilgi ilmiy ishdagi muz hajmi yo'qotishlari (24,3 / 67,4 / 40,1 foiz), va hajm maydondan empirik formula bilan hisoblangan. O'sha ishda maydon yo'qotishi boshqacha: 14,4 / 56,7 / 32,0 foiz, to'rt havza bo'yicha jami 24,2 foiz. Umumiy hajm yo'qotishi esa 32,1 foiz — «30 foiz» shunga eng yaqin.
Nima uchun muzlik soni ko'payib boradi#
Piskom havzasida muzliklar soni 1957-yilda 250 ta, 2010-yilda 262 ta, 2023-yilda 313 ta. Maydon esa kamaygan. Buning ikki sababi bor va ikkalasi ham hujjatda yozilgan.
Birinchisi — usul o'zgardi: 1968-yilgi katalogda 0,1 km² dan kichik muzliklar hisobga olinmasdi, bugun chegara 0,01 km². Ikkinchisi — parchalanish: bitta katta muzlik ikkiga bo'linadi va endi u ikkita bo'lib sanaladi. Baqraq O'rtaning o'ng qismi yaqinda ko'z bilan ko'rinadigan darajada ajralib qoldi.
Ya'ni muzlik soni o'sishi yaxshi xabar emas.
Qor chizig'i qayerga ko'chdi#
1968-yilgi katalogda Piskom havzasi uchun o'rtacha firn (doimiy qor) chizig'i 3 560 m deb berilgan. Keyingi o'lchovlarga ko'ra u 1957–1978-yillarda 50 metrga, 1978–2010-yillarda yana 17 metrga ko'tarilgan. Hisor-Oloy havzalarida esa 1980-yildan beri 40 metrga.
Tadqiqotchilarning o'zi ogohlantiradi: bu siljishlar balandlikni aniqlash xatoligi chegarasida yotadi. Ya'ni yo'nalish aniq, aniq raqam esa yo'q.
2050-yilda muzlik qolmaydimi?#
Bu gap internetda ko'p. Milliy muzlik katalogini yuritayotgan muzliklar mutaxassisi Maksim Petrov 2025-yil sentabrda boshqacha aytdi: hozirgi erish sur'ati o'zgarmasa, O'zbekiston hududida muzliklar 222 yildan keyin butunlay yo'qoladi.
Ikki yuz yil ham ko'p emas. Lekin 2050 — manba yo'q.
Yangi topilgan muzliklar#
2020–2023-yillarda Maksim Petrov boshchiligidagi ekspeditsiya Ohangaron daryosining yuqori oqimida oldin hech bir adabiyotda tilga olinmagan muzliklarni qayd etdi. Ular kichkina: eng kattasi — Ohangaron muzligi, 0,215 km², uzunligi 725 m, 3 659 dan 4 018 metrgacha. Eng kichigi Toshsoyda — 0,004 km², uzunligi 55 metr.
Chotqol va Qurama hududidagi butun muzlanish (Piskom havzasidan tashqari) — atigi 1,8 km², 30 ta muzlik. Bu Baqraq O'rtaning o'zidan kichik.
Nega bu yurgan odamga muhim#
Muzlik — yozgi suv. Iyul va avgustda soyda oqayotgan suvning katta qismi qor emas, muz erishidan keladi. Muzlik kichrayganda avval oqim ko'payadi, keyin kamayadi.
Yo'lda esa bu boshqacha ko'rinadi: muzlik tili chekinganda uning o'rnida yangi ko'l va bo'shashgan moren qoladi. Bunday ko'lning to'g'oni — muz va tosh; u to'satdan yorilib, quyida sel beradi. Shuning uchun muzlik ostidagi ko'lga yaqin chodir tikmang va soy o'zanida tunamang.
Havolalar#
- Adelunga — 4301 m, Baqraq muzliklari ustida
- Beshtor — 4299 m, qo'shni cho'qqi
- Piskom vodiysi — muzliklar suvi shu yerdan oqadi
- Oygaing ko'llari — muzlik havzasining yuragi
- Ugom-Chotqol milliy bog'i
- Hazrat Sulton — Hisor tizmasi, janubiy muzliklar