Mo'ynoqdagi kemalar o'z joyida turmaydi. To'qqiztasi atrofdagi joylardan traktorda sudrab bitta joyga yig'ilgan — yodgorlik ostidagi maydonchaga, sayyohlarga ko'rsatish uchun. Yana ikki-uchtasi chekkaroqda, cho'l ichida qolgan.
Buni yashirish ham kerak emas: O'zbekiston hukumatining 2019-yil 16-yanvardagi 37-sonli qarorida bu joy shunday ataladi — «eski kemalar yig'ilgan joy», va uni zamonaviy Kemalar muzeyiga aylantirish uchun 3 800 million so'm ajratilgan. Yonidagi mayoq ham navigatsiya uchun emas, sayyoh uchun qurilgan.
Sabab esa achchiq. 2006-yilda Farg'ana.ru muxbiri Mo'ynoqda nima bo'layotganini yozgan edi: kelgan artellar tashlandiq baliqchi uylarini g'ishtlab olib ketgan va kemalar qabristonini metallolomga arralagan. Qolganini bir joyga yig'ib, ustiga zina va yo'lak qurish — aslida qutqarish bo'lgan.
Raqamlar#
Orol dengizining maydoni 1960-yilda 68 900 km² edi. Quyidagi qator O'rta Osiyo suv muammolari ilmiy-axborot markazining (SIC ICWC) morfometrik jadvallaridan olingan.
| 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | 2000 | 2010 | 2014 | 2018 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maydon | 68 900 | 58 920 | 49 210 | 36 420 | 25 550 | 11 690 | 7 660 | 6 990 |
Manba: SIC ICWC morfometrik jadvallari (INTAS-0511 REBASOWS): 1911–1985, 1986–2006, 2007–2018. 1986-yildan keyingi qiymatlar — havzalar yig'indisi.
2014-yilda janubiy dengizning sharqiy qismi butunlay qurib qoldi. G'arbiy qismi esa qolgan: 2018-yilda uning maydoni 2 680 km², hajmi 43,6 km³. Sho'rlanish darajasi 140 g/l dan oshgan — okean suvidan to'rt barobar sho'r.
Mo'ynoq: zavod, baliq va 1984-yil#
Mo'ynoqdagi konserva zavodi 1933-yilda strategik korxona sifatida qurila boshlagan. 1941-yil kuzida u birinchi 5 million banka konserva chiqardi — o'shanda go'shtdan. Urushdan keyin zavod baliqqa o'tdi.
1950-yillarda Orolda bir mavsumda 40 ming tonna baliq ovlangan; Mo'ynoq yiliga 22 million banka baliq konservasi ishlab chiqargan; dengizda 38 turdagi savdo baliq bo'lgan. 1960-yillarning o'rtalarigacha Orol SSSRning ichki suv havzalari orasida mahsuldorlik bo'yicha uchinchi o'rinda turgan.
1980-yilga kelib suvning sho'rligi litriga 20 grammga yetdi, urchish joylari qurib qoldi va ov 14 ming tonnaga tushdi. 1984-yilda janubiy Orolda baliq ovi butunlay to'xtadi.
Shundan keyin zavod chetdan kelgan xom ashyoda ishladi: baliq Riga, Murmansk, Kaliningrad va Astraxandan refrijeratorlarda temir yo'l bilan Qo'ng'irotga, u yerdan yana 110 km yuk mashinasida keltirilgan. Zavod 1998-yilda to'xtadi, oxirida 1 million banka chiqarib.
Bugun Mo'ynoq tumanida 33 885 kishi yashaydi (2025-yil 1-yanvar, Davlat statistika qo'mitasi). Shahar aholisi — 15 mingga yaqin.
Suv qancha uzoqda#
Aniq raqam yo'q, chunki manbalar turlicha: 100 km (o'zbek turizm portali va rus Vikipediyasi), 150 km (ingliz Vikipediyasi va amaliy hisobotlar), 30–90 km (yana ingliz Vikipediyasi, o'zining boshqa maqolasiga zid).
Amaliy javob shunday: to'g'ri chiziq bo'yicha g'arbiy havzaga taxminan 100 km, 4×4 bilan esa aylanib borgani uchun 150 km va 3–4 soat.
Orolqum#
Qurigan tub bugun Orolqum deb ataladi. Maydoni bo'yicha raqamlar keng tarqalgan: O'zbekiston hukumatining 2022-yil 25-yanvardagi 41-sonli qarorida 5,2 million gektar (52 000 km²), ilmiy nashrlarda esa 60 000 km² — ya'ni eski tubning 90 foizi.
2022-yil 4-martda shu yerda «Orolqum» milliy tabiat bog'i tashkil etildi, maydoni 1 000 000 gektar.
Chang haqidagi 100 million tonna#
Eng mashhur raqam — «yiliga 100 million tonna sho'r chang». U bitta joydan chiqqan: BMT/GRID-Arendalning 2000-yilgi mintaqaviy ma'ruzasi, bitta jumla, manbasiz. O'sha hujjatning o'zida ikki bo'lim keyin butunlay boshqa raqam turibdi: «bir necha yuz ming tonnadan yiliga 20–30 million tonnagacha».
Zamonaviy o'lchov boshqacha ko'rinadi. Fizik model asosidagi hisobga ko'ra Orolqumdan chiqadigan chang emissiyasi yiliga 14,3 million tonnadan 27,1 million tonnaga ko'tarilgan — ya'ni dengiz qurishi natijasida deyarli ikki barobar. Shu tadqiqot mualliflari ishlagan institut buni sodda qilib ham aytadi: so'nggi o'ttiz yilda O'rta Osiyo 7 foizga changliroq bo'ldi.
Sog'liq: nima ma'lum, nima ma'lum emas#
Bu bo'lim qiyin, chunki ko'p takrorlanadigan gaplar tekshirilmagan.
Ma'lum va hujjatda bor. 2024-yilgi rasmiy statistikaga ko'ra Qoraqalpog'istonda go'daklar o'limi 1000 tug'ilganiga 12,9 (mamlakat bo'yicha 9,0), ona o'limi 100 mingga 38,4 (mamlakat bo'yicha 14,8), umr ko'rish davomiyligi 73,0 yil (mamlakat bo'yicha 75,1). Farq bor va u 2019-yildan beri yana kengaydi.
Kamqonlik — eng kuchli topilma, lekin u eski: 1996-yilgi demografik tadqiqotda Qoraqalpog'iston va Xorazmda uch yoshgacha bo'lgan bolalarning 80,9 foizida kamqonlik aniqlangan. Sababi haqida tadqiqotchilar aniq yozadi: qashshoqlik va ovqatlanishning yomonlashuvi, baliqchilik va qishloq xo'jaligining qulashi bilan bog'liq.
Tekshirilgan va tasdiqlanmagan. «Chang astma va nafas yo'llari kasalligini keltirib chiqaradi» degan gapni «Shifokorlar chegara bilmaydi» tashkiloti guruhi maxsus o'rgangan va natija manfiy chiqqan: mintaqada xirillash tarqalganligi atigi 4,2 foiz va u chang miqdori bilan bog'lanmadi. Sil kasalligi bo'yicha ham shunday: Qoraqalpog'istonda sil darajasi mamlakatning qolgan qismidan ikki barobar yuqori bo'lgan — 1953-yilda ham, ya'ni falokat boshlanishidan oldin.
Va eng muhim xulosa: sog'liq bo'yicha jiddiy tadqiqotlar oqimi 2000-yillardan keyin deyarli to'xtagan. Ya'ni ko'p savolda javob «yomon» emas, «o'lchanmagan».
Saksovul ekish ishlaydimi#
2019-yildan beri qurigan tubga himoya o'rmonzorlari ekilmoqda. E'lon qilingan raqamlar 1,2 milliondan 1,73 million gektargacha va ular bir-biriga to'g'ri kelmaydi.
Omon qolish darajasi haqida esa bitta jiddiy tadqiqot bor — Qozog'iston qismida 24 ta maydonchada o'tkazilgan: natija 0,12 foizdan 78 foizgacha, ya'ni bir gektarda bittadan mingtagacha tup. Qozog'iston ekologiya vazirligi 2026-yilda o'rtacha darajani taxminan 30 foiz deb aytdi. O'zbek olimi ham shunga yaqin raqam beradi: yog'in ko'p bo'lsa 50–70 foiz, kam bo'lsa 30 foiz.
Miqyosni tushunish uchun: BMT Taraqqiyot dasturining «Yashil Orol» loyihasi olti yilda 823 000 daraxt ekkan — 658 gektarda. O'zbekiston tomonidagi quruq tub esa 2,7 million gektar.
Shimolda nima bo'ldi#
Qozog'iston 2005-yilda Sirdaryo og'zi bilan Ko'karol yarim orolini to'g'on bilan tutashtirdi — uzunligi 13 km. Jahon banki hisobotidagi «oldin va keyin» jadvali shunday:
| Ko'rsatkich | Oldin | Keyin |
|---|---|---|
| Suv sathi, m | 38,0 | 42,0 |
| Maydon, km² | 2 414 | 3 288 |
| Hajm, km³ | 15,6 | 27,1 |
| Sho'rlanish, g/l | 23 | 9,5 |
| Baliq ovi, ming tonna | 0,4 | 2,0 |
| Aralsk portigacha masofa, km | 75 | 18 |
Manba: World Bank, Implementation Completion and Results Report ICR0000874, 21.06.2011
Ikkinchi bosqich — to'g'onni yana olti metrga ko'tarish — yigirma yildan beri e'lon qilinadi. Jahon banki ma'lumotlar bazasida esa uning ikkala loyiha raqami ham «to'xtatilgan» (Dropped) deb turibdi.
Nega janubda shunday qilib bo'lmaydi#
Sabab arifmetik. Miklinning hisobiga ko'ra dengizni 1960-yilgi holatiga qaytarish uchun daryolardan yiliga o'rtacha 56 km³ suv kelishi kerak. 2001–2010-yillarda amalda kelgani — 11,2 km³. Suv olishning 92 foizi sug'orishga ketadi, ya'ni yagona real yo'l — sug'orishni keskin qisqartirish.
Shu sababdan O'zbekiston siyosati ham o'zgargan: gap dengizni tiklash haqida emas, oqibatlarni yumshatish haqida ketmoqda. BMT Bosh Assambleyasining 2021-yilgi rezolyutsiyasida ham «tiklash» so'zi yo'q — «moslashish», «ekoinnovatsiyalar», «quruq tubda himoya o'rmonzorlari» bor.
Ustyurt chekkasi#
Orolning g'arbiy qirg'og'i — Ustyurt platosining cheti, ya'ni chink. Bu atama Sovet ensiklopediyasida shunday izohlanadi: balandligi 350 metrgacha boradigan tik, qiyin o'tiladigan jarlik; ular Kaspiy dengizi chekinganda dengiz abraziyasi natijasida hosil bo'lgan.
Bu hududda O'zbekistonda uchta yirik qo'riqlanadigan maydon bor: «Sayg'ochiy» landshaft buyurtma qo'riqxonasi (2016, 848 100 ga), «Janubiy Ustyurt» milliy tabiat bog'i (2020, 1 447 143 ga) va «Barsakelmas» buyurtma qo'riqxonasi (2022, 280 000 ga).
Sayg'oq esa bu yerda deyarli yo'q. O'zbekistonning xalqaro hisobotiga ko'ra mamlakatda 500 ga yaqin sayg'oq qolgan. Qozog'istonda 2024-yilda Ustyurt guruhi 63 600 boshga yetdi, umumiy son esa 2,8 milliondan oshdi — lekin Ustyurt podasi 2011–2012-yillarda qurilgan chegara to'sig'i va Beyneu–Shalqar temir yo'li bilan ajratilgan. Telemetriya ma'lumotiga ko'ra sayg'oq bu temir yo'ldan o'tmaydi.
Barsakelmas: to'rtta joy, bitta nom#
Bu nom chalkashlik keltiradi, chunki u to'rtta boshqa-boshqa obyektga tegishli: Qozog'istondagi sobiq orol va qo'riqxona; o'sha yerdagi mavsumiy sho'r ko'l; O'zbekistondagi sho'rxok (Qo'ng'irot tumani, maydoni 1 000 km², tuz qatlamining qalinligi 16–27,5 m); va shu nomdagi tektonik botiq.
Nomning ma'nosi qozoqchada «borsang — qaytmaysan».
Bu yerga bog'langan «anomal zona» afsonalari esa hujjatlashtirilgan uydirma: ularni 1990-yillar boshida yozuvchi Sergey Lukyanenko o'ylab topgan va keyinchalik o'zi tan olgan — «butunlay barmoqdan so'rib chiqarilgan… Demak, gunohkorman».
Borish haqida#
Mo'ynoqqa Nukusdan asfalt yo'l bilan taxminan uch soat. 2024-yil 1-apreldan Nukus–Mo'ynoq yo'nalishida muntazam aviaqatnov ham bor. Shaharda 2018-yilda bitta mehmonxona bo'lgan bo'lsa, 2024-yilga kelib ularning soni o'ntaga yetdi.
Sudochye ko'llari va Barsakelmas sho'rxoki esa butunlay boshqa toifadagi joylar: yo'l yo'q, aloqa yo'q, ruxsatnoma va mahalliy yo'lboshlovchi kerak, ikkita mashina bilan chiqiladi.
Havolalar#
- Mo'ynoq kemalar qabristoni — yodgorlik, muzey va qirg'oq
- Sudochye ko'llari — deltaning g'arbiy qismidagi qushlar joyi
- Barsakelmas va Ustyurt chinklari — sho'rxok va plato cheti
- Badaytug'ay qo'riqxonasi — Amudaryo to'qayzori
- Chilpiq qal'asi — Nukus yaqinidagi daxma
- Uch Uchoq — quyi Amudaryo qirg'og'i