Mo'ynoqda kemalar o'z joyida turmaydi. To'qqiztasi atrofdagi qumlikdan traktorda sudrab kelingan — yodgorlik ostidagi bitta maydonchaga, sayyoh ko'rsin deb. Yana ikki-uchtasi uzoqda, cho'l ichida qolgan.
Buni yashirishning hojati ham yo'q: hukumatning 2019-yil 16-yanvardagi 37-sonli qarorida bu joy shundoq ataladi — «eski kemalar yig'ilgan joy». O'sha qaror uni Kemalar muzeyiga aylantirish uchun 3 800 million so'm ajratgan. Yonidagi mayoq ham kema uchun emas, sayyoh uchun qurilgan.
Sababi esa achchiq. 2006-yilda Farg'ana.ru muxbiri Mo'ynoqda nima bo'layotganini yozgan edi: kelgan artellar tashlandiq baliqchi uylarini g'ishtma-g'isht olib ketayotgan, kemalar qabristonini metallolomga arralayotgan edi. Qolganini bir joyga yig'ib, ustiga zina qurish — o'shanda qutqarish bo'lgan.
«Bizning avlod uchun Orol fojia emas edi»#
Mo'ynoqda tug'ilgan arxeolog Oktyabr Dospanov bolaligini shunday eslaydi:
«Mening avlodim uchun Orol fojia ramzi emas edi. U baxtli bolalik ramzi edi — to'lqin ovozi va chag'alaylar qichqirig'iga to'la bolalik».
Dengiz yillar davomida ketgan va birinchi bo'lib ovoz yo'qolgan. «Keyin sukunat keldi, — deydi Dospanov. — U deyarli bilinmay keldi, lekin eng qo'rqinchlisi o'sha sukunat edi». (Suhbat rus tilida bo'lgan, Novastan uni ingliz tilida chop etgan — biz shu nashrdan o'girdik.)
Sukunatdan oldingi Mo'ynoq raqamlarda ham qolgan. Konserva zavodi 1933-yilda qurila boshlagan, 1941-yil kuzida birinchi 5 million banka chiqargan — o'shanda hali go'shtdan. Urushdan keyin baliqqa o'tgan. 1950-yillarda Orolda bir mavsumda 40 ming tonna baliq ovlangan, zavod yiliga 22 million banka konserva bergan, dengizda 38 turdagi savdo balig'i bo'lgan.
1980-yilga kelib suvning sho'ri litriga 20 grammga chiqdi, urchish joylari qurib qoldi, ov 14 ming tonnaga tushdi. 1984-yilda janubiy Orolda baliq ovi butunlay to'xtadi. Zavod shundan keyin ham o'n to'rt yil ishladi: baliq Riga, Murmansk, Kaliningrad va Astraxandan poyezdda Qo'ng'irotgacha, u yerdan yana 110 km yuk mashinasida kelgan. 1998-yilda zavod ham to'xtadi, oxirida bir million banka chiqarib.
Bugun Mo'ynoq tumanida 33 885 kishi yashaydi (2025-yil 1-yanvar, statistika qo'mitasi). Shaharning o'zida — 15 mingga yaqin.
«Dengiz shuncha odamni boqdi. Lekin u qaytmaydi»#
73 yoshli Ali Shadilov — Mo'ynoqda omon qolgan so'nggi baliqchilardan biri. AP muxbiriga u shunday degan: «Dengiz shuncha odamning hayotini saqlab qoldi… Lekin u qaytmaydi». Yoshligida suv chekinyapti degan gapga hech kim ishonmaganini ham eslaydi: «Hamma kulgan va bu bir necha million yil oladi deb aytgan». (AP matni ingliz tilida chop etilgan.)
Shadilovning so'nggi gapi ortida oddiy arifmetika turibdi. Orol bo'yicha eng ko'p ishlagan geograf Filip Miklinning hisobiga ko'ra dengizni 1960-yilgi holatiga qaytarish uchun daryolardan yiliga o'rtacha 56 km³ suv kelishi kerak. 2001–2010-yillarda amalda kelgani — 11,2 km³. Suv olishning 92 foizi sug'orishga ketadi. Ya'ni dengizni qaytarish uchun paxta bilan sholidan voz kechish kerak.
| 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | 2000 | 2010 | 2014 | 2018 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Maydon | 68 900 | 58 920 | 49 210 | 36 420 | 25 550 | 11 690 | 7 660 | 6 990 |
Source: SIC ICWC morfometrik jadvallari (INTAS-0511 REBASOWS): 1911–1985, 1986–2006, 2007–2018. 1986-yildan keyingi qiymatlar — havzalar yig'indisi.
2014-yilda janubiy dengizning sharqiy qismi butunlay qurib qoldi. G'arbiysi qolgan: 2018-yilda maydoni 2 680 km², hajmi 43,6 km³, sho'rligi 140 g/l dan oshgan — okean suvidan to'rt barobar sho'r.
Suv Mo'ynoqdan qancha uzoqda degan savolga aniq javob yo'q: manbalar 30–90 dan 150 km gacha beradi. Amalda esa shunday: to'g'ri chiziq bo'yicha g'arbiy havzagacha taxminan 100 km, 4×4 bilan aylanib borilsa 150 km va 3–4 soat.
Bitta saksovul butasi bir tonnadan ortiq qumni ushlab turadi#
Qurigan tub bugun Orolqum deb ataladi. O'rmon institutining himoya o'rmonzorlari laboratoriyasini boshqaradigan akademik Zinoviy Novitskiyning hisobida u O'zbekiston va Qozog'iston tomonida 6 million gektarga yaqin, shundan 3,2 million gektari bizda. O'sha tubdan yiliga 150 million tonnagacha tuz-chang ko'tariladi va 1 000 km gacha uchadi. Mo'ynoq atrofida yozgi harorat 2–2,5 gradusga ko'tarilgan. 2022-yilning martida shu tubda «Orolqum» milliy tabiat bog'i tashkil etildi — bir million gektar.
Novitskiyning javobi bitta: «Bugungi kunda o'rmonzorlar — yagona real yo'l…». Bitta saksovul butasi bir tonnadan ortiq qumni joyida ushlab turadi. 2018-yildagi dasturdan beri quruq tubga 2 million gektardan ortiq ihota o'rmonzori ekilgan, 2026-yil bahorida yana 115 000 gektar; 2030-yilga borib tubning 80 foizini yopish maqsad qilingan.
Ekish bir gap, tutib ketishi boshqa gap. Qozog'istonlik olimlar o'z tomonlaridagi 24 maydonchani sanab chiqqan: saksovulning omon qolishi 0,12 foizdan 78 foizgacha — ya'ni bir gektarda bittadan mingtagacha tup. Qozog'iston ekologiya vazirligi 2026-yilda o'rtacha raqamni 30 foizga yaqin dedi.
«Umid bor»#
Sog'liq haqida nima ma'lum? Hujjatda turgani shu: 2024-yilgi statistikada Qoraqalpog'istonda go'daklar o'limi 1 000 tug'ilganiga 12,9 (mamlakat bo'yicha 9,0), umr ko'rish 73,0 yil (75,1). 1996-yilgi demografik tekshiruv Qoraqalpog'iston va Xorazmda uch yoshgacha bolalarning 80,9 foizida kamqonlik topdi va sababini ham ochiq yozdi — qashshoqlik va ovqatning yomonlashuvi.
Ko'p takrorlanadigan gaplar esa tekshirilganda chiqmayapti. Changdan astma kelib chiqadimi degan savolni «Shifokorlar chegara bilmaydi» guruhi maxsus o'rgangan: xirillash 4,2 foizda uchraydi va chang bilan bog'lanmadi. Sil Qoraqalpog'istonda mamlakatning qolgan qismidan ikki barobar ko'p, lekin 1953-yilda ham shunday bo'lgan — falokatdan oldin. Ko'p savolda to'g'ri javob «yomon» emas, «o'lchanmagan».
Tuproqshunos Galina Stulina qurigan tub bo'ylab o'ndan ortiq ekspeditsiyaga boshchilik qilgan — ya'ni bu yerni oyog'i bilan biladi. Undan shu yer haqida so'rashganda javobi shunday bo'lgan: «Orolbo'yi haqida ikki so'z bilan aytishim mumkin: „Umid bor"».
Mo'ynoqqa qanday boriladi#
Nukusdan asfalt yo'l bilan taxminan uch soat. 2024-yil 1-apreldan Nukus–Mo'ynoq yo'nalishida samolyot ham qatnaydi. 2018-yilda shaharda bitta mehmonxona bor edi, 2024-yilga kelib ularning soni o'ntaga yetdi.
Orolning g'arbiy qirg'og'i — Ustyurt platosining cheti, ya'ni chink: balandligi 350 metrgacha boradigan tik jarlik. Shu tomonda uchta qo'riqlanadigan hudud bor — «Sayg'ochiy» (2016), «Janubiy Ustyurt» milliy tabiat bog'i (2020) va «Barsakelmas» (2022). Sayg'oqning o'zi esa deyarli qolmagan: O'zbekistonning xalqaro hisobotida 500 ga yaqin bosh deyilgan. Qozog'istonda Ustyurt podasi 2024-yilda 63 600 boshga yetdi, lekin u chegara to'sig'i va Beyneu–Shalqar temir yo'li bilan ajralib qolgan — telemetriyaga ko'ra sayg'oq bu yo'ldan o'tmaydi.
Sudochye ko'llari va Barsakelmas sho'rxoki — butunlay boshqa toifadagi joylar: yo'l yo'q, aloqa yo'q, ruxsatnoma va mahalliy yo'lboshlovchi kerak, ikkita mashina bilan chiqiladi.
Havolalar#
- Mo'ynoq kemalar qabristoni — yodgorlik, muzey va qirg'oq
- Sudochye ko'llari — deltaning g'arbiy qismidagi qushlar joyi
- Barsakelmas va Ustyurt chinklari — sho'rxok va plato cheti
- Badaytug'ay qo'riqxonasi — Amudaryo to'qayzori
- Chilpiq qal'asi — Nukus yaqinidagi daxma
- Uch Uchoq — quyi Amudaryo qirg'og'i