Toshkentdan chiqib, uch soatdan keyin Katta Chimyon cho'qqisida turasiz. Balandlik 480 metrdan 3309 metrga ko'tarildi, har nafasingizdagi kislorod esa Toshkentdagining taxminan yetmish foiziga tushdi. Tanangizga bunga moslashish uchun kun kerak edi, siz esa unga uch soat berdingiz.
Shuning uchun ko'pchilik Chimyon cho'qqisida boshi og'rib turadi va buni «charchadim» deb o'ylaydi. Aslida bu boshqa narsa va uning aniq nomi bor.
Balandlikda havo nima uchun «yupqa»#
Havodagi kislorod ulushi hamma joyda bir xil — 21 foiz. O'zgaradigan narsa — bosim. Balandlikka chiqqan sari havo siyraklashadi va bir nafasda o'pkangizga kirgan kislorod molekulalari kamayadi.
| Toshkent 480 m | Chimyon 1600 m | Kumbel 2550 m | Katta Chimyon 3309 m | Amir Temur 3766 m | Adelung 4301 m | Alpomish 4668 m | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bosim, dengiz sathining % i | 94 | 82 | 73 | 67 | 63 | 59 | 56 |
Xalqaro standart atmosfera formulasi bo'yicha hisoblangan. Haqiqiy bosim havo va haroratga qarab bir necha foizga farq qiladi. · Manba: Standart atmosfera (ISO 2533); Daydi joylar katalogi
Ikki-uch kun ichida tanangiz javob beradi: nafas tezlashadi, buyrak siydik orqali ishqorni chiqaradi va qon eritrotsitga boyiydi. Bu jarayon akklimatizatsiya deb ataladi va unga 3–5 kun kerak. Bir kunlik chiqishda sizda bu vaqt yo'q.
Qachondan boshlab balandlik sezila boshlaydi#
Xalqaro tavsiyalar bo'yicha 2450 metrdan yuqorida tunagan har qanday moslashmagan odam balandlik kasalligi xavfida bo'ladi — ba'zan undan pastroqda ham. Muhimi aynan tunaydigan balandlik: kunduzi 3300 metrga chiqib, kechqurun 1600 metrga qaytish — bu butunlay boshqa yuk.
O'zbekistonda bu shunday ko'rinadi:
| Joy | Balandlik | Odatdagi holat |
|---|---|---|
| Kichik Chimyon 2098 m | Chegaradan past | Balandlik deyarli sezilmaydi |
| Kumbel yaylovlari 2500 m | Chegaraga yaqin | Birinchi kechada uyqu buzilishi mumkin |
| Arashan ko'llari 2800 m | Chegaradan yuqori | Bosh og'rig'i odatiy hol |
| Katta Chimyon 3309 m | Yuqori, lekin tunalmaydi | Cho'qqida bosh og'riq, pastga tushganda o'tadi |
| Amir Temur cho'qqisi 3766 m | Yuqori, uch kunlik marshrut | Sekin ko'tarilish shart |
| Adelung 4301 m, Alpomish 4668 m | Jiddiy balandlik | Og'ir shakllar ham mumkin |
Uchta holat va ularning belgilari#
O'tkir tog' kasalligi (AMS). Asosiy belgi — bosh og'rig'i, ustiga quyidagilardan kamida bittasi: ishtahaning yo'qolishi, bosh aylanishi, holsizlik, ko'ngil aynishi, ba'zan qusish. Odatda balandlikka yetgandan 2–12 soat keyin boshlanadi. Bu o'zi eng ko'p uchraydigan shakl va o'zi xavfli emas, lekin u ogohlantirish.
Miya shishi (HACE). AMS ning og'ir davomi. Belgilari nevrologik: kalovlanish, muvozanatni yo'qotish (mast odamdek yurish), chalkash gapirish, uyquchanlik. Bu holat boshlangandan keyin bir sutka ichida komaga olib borishi mumkin. 4300 metrdan past balandliklarda kam uchraydi — lekin «kam» degani «bo'lmaydi» degani emas.
O'pka shishi (HAPE). Belgilari: ko'krak qafasida bosim, yo'tal, yurganda nafas qisilishi va kuchning keskin pasayishi; keyin dam olganda ham nafas yetmaydi. 4300 metrdan yuqorida har yuz odamdan bittadan kam uchraydi.
Nima yordam beradi#
Sekin ko'tariling. 3000 metrdan yuqorida tunaydigan balandlikni kuniga 500 metrdan ko'p oshirmang, va har 1000 metr qo'shimcha balandlikka bitta moslashish kuni qo'shing.
Oldindan moslashing. Imkon bo'lsa, 2450–2750 metr atrofida kamida ikki-uch kecha o'tkazib, keyin yuqoriga chiqing. Kumbel yaylovlarida yoki Arashan ko'llarida bir kecha — Piskom tizmasidagi baland marshrutlar oldidan eng arzon tayyorgarlik.
Birinchi 48 soatda og'ir ish qilmang va alkogol ichmang. Bu ikki tavsiya ham xalqaro yo'riqnomalarda turadi.
Suv iching, lekin me'yorida. Balandlikdagi quruq havo va tez nafas suvni ko'proq oladi. Shu bilan birga zo'rlab ko'p ichish qondagi natriyni pasaytiradi — chanqog'ingizga qarab iching.
Cho'qqida boshingiz og'risa#
Eng ko'p uchraydigan holat va aniq tartibi bor.
- To'xtang va o'tiring. O'n besh daqiqa. Ko'pincha bu yetadi.
- Iching va yeng. Balandlikda odam ishtahani yo'qotadi va shakar pasayishi bosh og'rig'iga qo'shiladi.
- Oddiy og'riq qoldiruvchi. Parasetamol yoki ibuprofen balandlik bosh og'rig'ida ishlaydi.
- Yuqoriga ko'tarilmang. Belgilar bor ekan, balandlik oshmaydi — bu qoida.
- Yaxshilanmasa yoki kuchaysa — pastga. Bir necha yuz metr tushishning o'zi ko'pincha holatni o'zgartiradi.
Guruhda bo'lsangiz, yana bitta ish bor: kasal odamni yolg'iz qoldirmang. Miya shishining birinchi belgisi — odamning o'zi sezmaydigan kalovlanish. Uni yonidagi odam ko'radi. Shuning uchun «sen shu yerda o'tir, biz chiqib kelamiz» — bu balandlikdagi eng yomon jumla.
Balandlikning boshqa ta'siri#
Kislorod — yagona o'zgarish emas.
Quyosh. Har 1000 metr balandlikda ultrabinafsha nurlanish taxminan 10 foizga kuchayadi, yangi yoqqan qor esa nurni qaytarib, odamning olayotgan ulushini deyarli ikki barobar oshiradi. Shu sababli 3000 metrda mart oyida ham kuyish mumkin. Bosh kiyim, ko'zoynak va krem — ixtiyoriy emas.
Sovuq. Balandlik bo'ylab harorat o'rtacha har 1000 metrga 6,5 daraja pasayadi. Toshkentda 30 daraja bo'lgan kuni Adelung bazasida nol atrofida bo'lishi mumkin.
Uyqu. 2500 metrdan yuqorida birinchi kecha deyarli hammada yomon o'tadi: nafas tunda notekislashadi va odam tez-tez uyg'onadi. Bu o'z-o'zidan xavfli emas va ikkinchi kechada yaxshilanadi.
Xulosa amaliy: O'zbekiston tog'larida ko'pchilik odam uchraydigan narsa — cho'qqidagi bosh og'rig'i, va u pastga tushganda o'tadi. Lekin Adelung, Beshtor, Hazrat Sulton darajasidagi marshrutlarda balandlik alohida rejalashtiriladigan narsaga aylanadi — anjom va tayyorgarlik bilan bir qatorda.