Daydida Badak ko'li ham, Katta Chimyon ham «o'rtacha» deb belgilangan. Badak — soy bo'ylab 8 km, to'rt soat, ko'l bo'yida choy. Katta Chimyon — 20 km, 1700 metr ko'tarilish, o'n bir soat va iyungacha qor yotadigan qirra. Bir xil so'z, butunlay boshqa kun.
Bu xato emas, bu to'rt darajali shkalaning cheklovi. Quyida — bizning darajalarimiz nimani anglatishi, ular nimani aytmasligi va alpinistlarning 1B, 2A degan toifalari bilan qanday bog'lanishi.
Daydi shkalasi: to'rtta so'z#
Katalogdagi 174 joyning har birida bitta daraja turadi. Ular shunday taqsimlangan:
- Oson66 · 38%
- O'rtacha52 · 30%
- Og'ir42 · 24%
- Juda og'ir14 · 8%
| — | |
|---|---|
| Oson | 66 |
| O'rtacha | 52 |
| Og'ir | 42 |
| Juda og'ir | 14 |
Source: Daydi joylar katalogi, 174 yozuv
Har bir daraja ortida taxminan shunday kun turadi:
| Daraja | Odatda | Misollar | Nima kerak |
|---|---|---|---|
| Oson | 3–8 km, 2–3 soat, ko'tarilish 400 m gacha, belgilangan yo'l | Urungach 4 km / 2 soat, Katta Tovoqsoy 5 km / 3 soat | Botinka, 2 l suv, quyoshdan himoya |
| O'rtacha | 7–12 km, 4–6 soat, ko'tarilish 500–900 m | Badak 8 km / 4 soat, Gulkam 7,4 km / 5 soat | Yuqoridagilar + shamol kurtkasi, fonar |
| Og'ir | 19–27 km, 10–12 soat, ko'tarilish 1500–2000 m | Ovchi cho'qqisi 21 km / 11 soat, Qoraqush 24 km / 11,5 soat | Qatlamli kiyim, tayoq, 3 l suv, xarita |
| Juda og'ir | Ko'p kunlik, muzlik yoki qoya, texnik anjom | Amir Temur cho'qqisi 34 km / 30 soat, Adelung | Arqon, kaska, muz boltasi, chodir, tajriba |
Daraja aytmaydigan uchta narsa#
Daraja — jismoniy og'irlikning qisqa nomi. Kunni tashkil qiladigan yana uchta narsa alohida turadi va ularga alohida qarash kerak.
Xavfsizlik darajasi. Bu boshqa o'lchov: yo'lning og'irligi emas, xato qilganda nima bo'lishi. Katalogda 78 joy past, 63 o'rtacha, 24 yuqori va 9 joy o'ta yuqori xavf darajasida. Pulatxon platosi — jismonan o'rtacha, lekin chekkalari tik jarlik; tumanda u butunlay boshqa joy.
Ruxsatnoma. 174 joydan 38 tasi chegara zonasida, 15 tasi qo'riqxona yoki milliy bog' ichida. Beshtor yoki Shovurko'l uchun chegara ruxsatnomasi kerak va u bir necha kun oladi. Jismoniy tayyorgarlik bu yerda hech narsani hal qilmaydi.
Qaysi oylarda. Bir xil yo'l iyulda «og'ir», aprelda esa umuman yopiq bo'lishi mumkin. 3000 metrdan yuqorida qor iyungacha yotadi, quyi darada esa mart–aprel sel mavsumi.
Alpinistik toifalar: 1A dan 6B gacha#
Cho'qqi tavsiflarida «1B toifali qoyali qism» yoki «2A toifali marshrut» degan yozuvlarni uchratasiz. Bu butunlay boshqa tizim — sobiq Ittifoqda ishlab chiqilgan va bugungacha ishlatiladigan marshrut toifalari. U jismoniy og'irlikni emas, texnik murakkablikni o'lchaydi: qoya qanchalik tik, arqon kerakmi, strahovka qo'yish kerakmi.
Tizim 1 dan 6 gacha, har biri A va B ga bo'linadi:
| Toifa | Nima demak | O'zbekistonda |
|---|---|---|
| 1A | Oddiy yurishdan bir oz og'irroq. Shag'al, o't, oson qoya; arqon kerak emas | Ko'pchilik tog' cho'qqilariga chiqish yo'llari |
| 1B | Qisqa oson qoyali qismlar va yumshoq muz bo'lagi. Qo'l bilan yordam berish kerak | Katta Chimyon g'arbiy qirrasi |
| 2A | Uzunroq qoya va muz qismlari; strahovka anjomlaridan foydalana bilish shart | Zamok cho'qqisi; Amir Temur cho'qqisiga Darboza dovoni |
| 2B | Uzun oson qoya, ustiga qisqa devorlar va 50° gacha tik muz | Piskom tizmasidagi traverslar |
| 3A | Qisqa 4-darajali qoya qismlari; jiddiy alpinistik marshrut | Hazrat Sulton, O'zbekiston tomonidan |
| 4A va yuqori | Ko'p kunlik devor marshrutlari, 5-darajali qoya, tik muz | Alpomish — bazaviy lagerdan 4 kun |
Toifa faqat balandlik bilan belgilanmaydi. U qoyaning tikligi, marshrutning uzunligi, kerakli anjomlar va yuqorida sarflanadigan vaqtdan chiqadi. Shuning uchun 3644 metrli Zamok 2A, undan 900 metr baland Hazrat Sulton esa 3A.
Ikki tizim bir-birini almashtirmaydi#
Daydi darajasi va alpinistik toifa turli savollarga javob beradi:
- Daraja — «bugun qancha charchayman?» Masofa, ko'tarilish, vaqt.
- Toifa — «bu yerdan qanday o'taman?» Texnika, anjom, tajriba.
Shuning uchun ular bir-biriga to'g'ri kelmasligi mumkin. Qizilnura — 38 km, o'n ikki soat, jismonan qiyin, lekin texnik jihatdan oson: hech qayerda qo'l kerak emas. Zamok esa qisqaroq, lekin 2A — u yerga arqonsiz chiqib bo'lmaydi.
Xalqaro tizimlar bilan taqqoslaganda 1A–1B taxminan fransuzcha F (facile) va UIAA I–II ga to'g'ri keladi, lekin bu taqqoslash taxminiy: har bir tizim boshqa narsani o'lchaydi va aniq tenglik yo'q.
O'zingizga qaysi darajani tanlash#
Amaliy qoida: bir pog'onadan oshib sakramang. Agar eng uzun kuningiz besh soat bo'lgan bo'lsa, keyingi safar o'n bir soatlik yo'lni emas, yetti soatlikni oling.
Ketma-ketlik taxminan shunday ko'rinadi:
- Oson, bir kun. Kichik Chimyon — 6,3 km, 550 m. Oyoq va botinkangizni sinab ko'rasiz.
- O'rtacha, bir kun. Gulkam yoki Badak — besh soat, suv va issiq bilan.
- O'rtacha, bir tunash. Kumbel yaylovlari — yuk bilan yurish va tunda sovuq nimaligini bilib olasiz.
- Og'ir, bir kun. Katta Chimyon — o'n bir soat, 1700 metr. Shu yerda temp va oziq-ovqat rejasi sinaladi.
- Og'ir, ko'p kun. Arashan ko'llari yoki Qizilnura.
Toifali marshrutlar — 1B dan boshlab — alohida yo'l. Ular kitobdan emas, odamdan o'rganiladi: alpinizm klubi yoki tajribali guruh bilan boring.