1960-yilda Orol dengizining yuzasi 68 000 kvadrat kilometr edi. 2021-yilda ikkala qismi birga 7 352 km² deb o'lchangan — o'ndan bir qismidan ham kam.
Bu raqamni ko'pchilik biladi. Kam odam biladigan narsa — Qoraqalpog'iston faqat shu emas. Bizning bazada bu yerdan to'qqizta joy chop etilgan va ularning faqat ikkitasi Orol bilan bog'liq. Qolganlari: to'qay o'rmoni, zardushtiylik dahmasi, ikkita qadimgi Xorazm qal'asi, 473 metrli tizma va Ustyurt platosining cheti.
Mo'ynoq: qanchalik uzoq#
Mo'ynoq bir vaqtlar port shahri bo'lgan. Hozir eski baliqchi kemalari quruq tubda qatorlashib turibdi, ulardan narida Orolqum cho'li boshlanadi — quruqlikda paydo bo'lgan yangi cho'l, maydoni 38 000 km², O'zbekiston va Qozog'iston hududida.
Suv qanchalik uzoqlashgani haqida manbalar kelishmaydi, va bu farq kichkina emas. Rus Vikipediyasi 2011-yilgi ma'lumot bilan Mo'ynoqdan Janubiy Orolning chuqur g'arbiy qismigacha taxminan 100 km, sayoz sharqiy qismigacha 180 km deydi. Ingliz Vikipediyasida esa «30–90 kilometr» yozilgan — bu eskirgan raqamga o'xshaydi. Turizm saytlari 150 kilometr atrofida beradi.
Kemalar yonidan qirg'oq bo'ylab 3 kilometrlik yo'l ketadi, bir yarim soat. Yaqinida muzey va yodgorlik bor.
Sudochye: qushlar#
Sudochye ko'llari — Amudaryo deltasining g'arbiy qismida, bir vaqtlar Orolning qo'ltig'i bo'lgan. Hozir bu bir-biridan ajralgan sayoz suvlar: umumiy maydoni 333 km², o'rtacha chuqurligi bir yarim metr.
Bu yer 1991-yildan ornitologik buyurtma qo'riqxona (50 000 gektar), 2008-yildan xalqaro ahamiyatga ega qushlar hududi, 2023-yildan Ramsar ro'yxatida. Bu yerda 230 dan ortiq qush turi qayd etilgan: jingalak saqoqush, qizilg'oz, oq boshli o'rdak, lochin va boshqalar.
Yo'l yo'q. Faqat 4×4 va mahalliy yo'lboshlovchi bilan boriladi, ruxsat oldindan rasmiylashtiriladi. Sho'rxokda mashina botadi — trek va ikkinchi mashina shart.
Ustyurt: chink#
Barsakelmas sho'rxoki — Ustyurt platosining ostidagi katta tuz maydoni. Nomining ma'nosi «borsang qaytmaysan».
Plato o'zi ulkan: 200 000 kvadrat kilometr, Qozog'iston, Turkmaniston va O'zbekiston hududida. Eng baland nuqtasi 370 metr — ya'ni bu tog' emas, ko'tarilgan tekislik. Uning cheti keskin uziladi, bu chekka chink deb ataladi.
Chinkning balandligi haqida aniq raqam yo'q. Bizning sahifamizda 100–150 metr yozilgan. Turizm manbalari 150 metr, ba'zi joyda 340 metrgacha deydi. Vikipediyaning na ruschasi, na inglizchasi bu raqamni bermaydi. Ya'ni qirraning tik ekani aniq, necha metrligi esa — yo'q.
Platoda sayg'oq yashaydi. 2024-yilning may oyidagi hisobga ko'ra Ustyurt populyatsiyasi 92 200 bosh atrofida; O'zbekiston tomonida ular uchun taxminan 7 000 km² li «Sayg'oqchi» qo'riqxonasi bor.
Orol emas, boshqasi#
Bu yerga faqat qurigan dengiz uchun kelish — hududning yarmini ko'rmaslik demakdir.
Chilpiq — Nukusdan 45 km janubi-sharqda, yolg'iz tepalik ustidagi zardushtiylik dahmasi. Milodning boshlarida qurilgan: 35 metrli tepa ustida 15 metrli devor, diametri 65 metr. Tepaga zinapoyali so'qmoq chiqadi, yigirma daqiqa. Shamol doim bor.
Ayozqal'a va Toprakqal'a — Ellikqal'a tumanidagi qadimgi Xorazm istehkomlari, bir-biridan 20 km narida. Ayozqal'ada yurta lageri bor, Toprakqal'ada saroy minoralari va ibodatxona mahallasi ochiq turibdi.
Badaytug'ay — Amudaryo qirg'og'idagi to'qay o'rmoni: turang'il, yulg'un va jiyda chakalaklari, ichida Buxoro bug'usi va qirg'ovul. Bu Quyi Amudaryo biosfera rezervatining o'zagi — YUNESKO 2021-yilda tan olgan, O'zbekistondagi yagona shunday rezervat. Kirish oldindan kelishiladi, xodim bilan yuriladi.
Sulton Uvays tizmasi — Amudaryoning o'ng qirg'og'ida 50 kilometrga cho'zilgan past tog'lar, eng balandi 473 metr (Achchitog'). Bu Qoraqalpog'istondagi yagona haqiqiy tog'. Tizmada doimiy suv yo'q — kamida 3 litr bilan chiqiladi.
Beltov — Nukusdan 20 km, atrofdagi tekislikdan 40–50 metr ko'tarilib turgan yolg'iz qoyali tepalik. Ikki kilometr, yarim soat. Shahar aholisi kun oxirida shu yerga chiqadi.
Hammasi bir jadvalda#
| Joy | Yurish | Qaysi oylarda | Nima kerak |
|---|---|---|---|
| Chilpiq | 1,5 km, 1 soat | mart–may, sent.–noy. | hech narsa |
| Beltov | 2 km, 1 soat | mart–may, sent.–noy. | suv |
| Toprakqal'a | 2,5 km, 1,5 soat | mart–may, sent.–noy. | hech narsa |
| Ayozqal'a | 3 km, 2 soat | mart–may, sent.–noy. | suv, panoh |
| Mo'ynoq | 3 km, 1,5 soat | aprel–may, sent.–okt. | niqob, ko'zoynak |
| Badaytug'ay | 6 km, 3 soat | mart–may, sent.–noy. | qo'riqxona ruxsati, xodim |
| Sulton Uvays | 8 km, 4 soat | mart–may, sent.–noy. | 3 litr suv |
| Sudochye | 8 km, 5 soat | aprel–may, sent.–okt. | 4×4, yo'lboshlovchi, ruxsat |
| Barsakelmas | 10 km, 6 soat | aprel–may, oktabr | ruxsat, yo'lboshlovchi, 2 mashina |
Ikki kunlik va uch kunlik reja#
Qoraqalpog'istonga bir kunga kelinmaydi — Nukusgacha yetib borishning o'zi kun oladi. Shuning uchun jadvaldagi joylarni yo'l bo'yicha guruhlab, tayyor reja qilish mantiqiyroq.
Ikki kun, Nukusdan. Birinchi kun janubga: Chilpiq (yo'lda, yigirma daqiqalik ko'tarilish), so'ng Toprakqal'a va Ayozqal'a — ikkalasi Ellikqal'a tumanida, orasi 20 km. Ayozqal'ada yurta lageri bor, shu yerda tunash mumkin. Ikkinchi kun shimolga: Badaytug'ay (oldindan ruxsat olingan bo'lsa) va Beltov — kun oxirida Nukusga qaytasiz.
Uch kun, Mo'ynoq bilan. Yuqoridagi rejaga uchinchi kun qo'shiladi: Nukusdan Mo'ynoqqa, kemalar qabristoni va muzey. Sudochye ham shu kunga qo'shiladi, lekin faqat 4×4 va yo'lboshlovchi bilan — bu alohida kelishiladi.
Barsakelmas hech qaysi rejaga qo'shilmaydi. U Qo'ng'irotdan boshlanadigan alohida ekspeditsiya: ikki mashina, sun'iy yo'ldosh aloqasi, chegara ruxsatnomasi va mahalliy yo'lboshlovchi. Bu bir-ikki kunlik ish emas.
Sulton Uvays tizmasi esa Badaytug'ay bilan bir tomonda: Beruniy tumanida, ziyoratgoh tagidan so'qmoq boshlanadi, sakkiz kilometr va to'rt soat.
Bu joy haqida qanday gapirish kerak#
Orol haqida yozilgan matnlarning ko'pi ikkita xatoga tushadi.
Birinchisi — falokat turizmi ohangi. Mo'ynoq muzey emas, u shahar: u yerda odamlar yashaydi, ishlaydi, bolalarini maktabga yuboradi. Ularning uyi yonida surat olayotganingizni unutmang.
Ikkinchisi — voqea tugagan deb hisoblash. Tugamagan, va u bir tomonga ham ketmayapti. Qozog'iston tomonida 2005-yilning avgustida Ko'karol to'g'oni qurilgandan keyin Shimoliy Orol qaytdi: yuzasi 2003-yildagi 2 550 km² dan 2008-yilda 3 300 km² ga chiqdi, chuqurligi 30 metrdan 42 metrga yetdi, sho'rligi litriga 30 grammdan 8 grammga tushdi. Janubiy Orol — ya'ni O'zbekiston tomoni — bunday tiklanmadi.
Ya'ni bu «tabiat halok bo'ldi» degan hikoya emas. Bu suvni qayerga yo'naltirish haqidagi qaror va uning natijasi. Bittasi qaytarildi, ikkinchisi hozircha yo'q.
Qachon borish kerak#
Aprel–may va sentabr–oktabr. Boshqa vaqtda bormang: yozda harorat 45 darajaga chiqadi va soya umuman yo'q, qishda plato shamolda muzlaydi.
Har doim o'zingiz bilan: butun kunlik suv, quyoshdan panoh, shamol va tuz changi uchun ko'zoynak. Nukusdan narida do'kon ham, aloqa ham yo'q deb hisoblang.
Qoraqalpog'istondagi joylarni qidiruvda viloyat bo'yicha filtrlab ko'rishingiz mumkin. Barsakelmas esa chegara ruxsatnomasi kerak bo'lgan joylar ro'yxatida.