2014-yilda O'zbekistonda o'tkazilgan STEPS tekshiruvida shunday raqam chiqqan: 18–64 yoshdagi ayollarning 82,8 foizi umuman og'ir jismoniy harakat qilmaydi. Erkaklarda bu ko'rsatkich 40,5 foiz.
Harakat me'yorini bajarmaydiganlar ulushi ham ikki barobar farq qiladi: ayollarda 22,5 foiz, erkaklarda 10,6 foiz. 2019-yilgi tekshiruvda farq saqlanib qolgan — 31,2 va 20,5 foiz.
Bu raqamlar ayollarning "kamroq xohlashi" haqida emas. Ular imkoniyat, vaqt va sharoit haqida. Quyida — o'sha sharoitning tog'dagi qismi, amaliy tarzda.
Avval: biz nimani bilmaymiz#
Halol boshlaymiz. O'zbekistonda ayollarning tog'da yoki tabiatda qanchalik ko'p yurishi haqida so'rovnoma o'tkazilmagan. So'qmoqlarda bezovta qilish holatlari haqida ham raqam yo'q — na bizda, na ishonchli xalqaro o'lchovda.
Shuning uchun bu maqolada foiz ko'rmaysiz. Ko'radiganingiz — amaliy narsalar va o'lchangan tibbiy ma'lumot.
Bizning kuzatuvimiz esa shunday: chiqadigan ayollar qo'rquvni yo'qotmaydi — ular unga shart qo'yadi. Qaysi joyga borish, qaysi vaqtda, kim bilan, kimga aytib qo'yish. Bu raqam emas, lekin undan chiqadigan xulosa aniq: to'g'ri javob "chiqmang" emas, "shartlarni o'zingiz belgilang".
Hayz haqida: dalil nima deydi#
Bu savol eng ko'p beriladigan va eng kam ochiq javob oladigan savol.
78 ta tadqiqotni birlashtirgan tahlil hayz davrining jismoniy natijaga ta'sirini o'lchagan. Natija: ta'sir juda kichik — o'lchov birligida 0,06, ya'ni amalda sezilmaydigan darajada. Eng katta farq davrning boshida topilgan, lekin u ham kichik. Tahlil mualliflari dalillar sifatini past deb baholagan va xulosa qilgan: umumiy qoida chiqarib bo'lmaydi, har kim o'z holatiga qarab reja tuzadi.
Amalda bu shuni anglatadi: kalendarga qarab emas, o'zingizni qanday his qilayotganingizga qarab qaror qiling. Og'riq bo'lsa — yo'lni yengilroq tanlang yoki qoldiring. Og'riq bo'lmasa — hech qanday tibbiy sabab yo'q.
Amaliy tomoni:
- Gigiyena vositalarini ehtiyot bilan oling, ishlatilganini qaytarib olib keling — tog'da chuqurga ko'mish ham, yoqish ham ishlamaydi.
- Zich yopiladigan kichik qora paket olib chiqing. Bitta paket butun kunni hal qiladi.
- Namlangan salfetka va qo'l uchun antiseptik — suv bo'lmagan joyda yagona yechim.
Tabiiy ehtiyoj: buni hech kim o'rgatmaydi#
Uzoq yo'lga chiqishdan oldin bu masalani hal qilib qo'ygan odam butun kun tinch yuradi.
- So'qmoqdan 50–70 metr chetga chiqing, suvdan esa kamida 60 metr uzoqlashing.
- Qog'ozni ko'mmang — u chirimaydi. Paketga soling va olib keting.
- Yumshoq yerda kichik chuqurcha qazish uchun oyoq tovoni yetadi.
- Guruh bilan yurayotgan bo'lsangiz, "men bir daqiqaga" degan gap yetarli. Hech kim izoh kutmaydi.
Ko'p ayol bu noqulaylikdan qo'rqib, kam suv ichadi. Bu eng xavfli yechim: suvsizlik charchoqni, bosh og'rig'ini va xato qarorlarni keltiradi. Suvni to'liq iching, to'xtashni rejaga qo'shing.
Yo'lni tanlashda ham shu masalani hisobga oling. Butazor va daraxtzor bo'ylab o'tadigan yo'l ochiq qirradan qulayroq. Piskom vodiysi yoki Zomin archazorlari shu jihatdan qulay; ochiq yaylovli Kumbel esa unchalik emas.
Kiyim: qulaylik va joy#
Tog'da kiyim ikki ishni qiladi: sizni sovuqdan saqlaydi va sizni noqulay ahvolga solmaydi.
| Nima | Nega |
|---|---|
| Uzun yengli yengil ko'ylak | Quyoshdan va butalardan himoya, qishloqda ham qulay |
| Keng, tez quriydigan shim yoki legging ustidan yubka | Yurishga ham, mahalliy muhitga ham mos |
| Ro'mol yoki bandana | Quyosh, chang, soch — uchalasiga bitta yechim |
| Yengil shamol kurtkasi | 1 000 metrga 6,5 daraja — bu har doim ishlaydi |
| To'piqni ushlaydigan oyoq kiyim | Qutqaruv statistikasida eng ko'p jarohat — to'piq |
Qishloq orqali o'tadigan yo'llarda (masalan Shohimardon yoki Piskom vodiysi) bir qavat ko'proq yopiq kiyim o'zingizni erkin his qilishingizga yordam beradi. Bu qoida emas, amaliyot.
Quyosh va teri#
Bu ham amaliy masala va u ko'pincha unutiladi. Balandlikda quyosh kuchliroq ta'sir qiladi, qor yoki suv esa nurni qaytaradi. Bulutli kunda ham kuyish mumkin.
Yechim uchta: yuqori himoya darajasidagi krem (har ikki-uch soatda qayta surtiladi), keng soyabonli shlyapa yoki ro'mol, va uzun yeng. Lab uchun alohida vosita oling — u eng tez kuyadigan joy va eng kech eslanadi.
Kim bilan chiqish#
Bu — eng muhim tanlov, va u yo'ldan ham muhimroq.
Birinchi chiqish uchun: odam ko'p yuradigan yo'l. Shanba kuni Kichik Chimyonda doim odam bor. Yolg'iz emassiz, guruhga bog'lanmaysiz ham.
Uch kishidan kam bo'lmang. Bu maslahat chet el bog'laridan keladi: Yellowstone'da 1970-yildan beri ayiq jarohatlagan odamlarning 91 foizi yolg'iz yoki ikki kishi yurgan, uch va undan ko'p kishilik guruhga atigi 9 foiz to'g'ri kelgan.
Notanish guruhga qo'shilsangiz, avval tashkilotchini tekshiring: uning oldingi chiqishlari, qatnashganlarning izohlari, aniq uchrashuv nuqtasi va qaytish vaqti bormi. Aniq javob bermasa — bormang.
Yo'lboshlovchi olish uyat emas. Guruhga kuniga 200–300 ming so'm; to'rt kishiga bo'linsa, bir kishilik tushlik narxi. Buning evaziga siz yo'lni biladigan, qaytish vaqtini belgilaydigan odam olasiz.
Va bu ham bo'ladi#
Ba'zi joyda sizga "ayol kishi bu yerda nima qilyapti" degandek qarashadi. Bu ko'proq qishloqqa yaqin joylarda uchraydi va deyarli har doim shu qarash bilan tugaydi.
Javob berishga majbur emassiz. Salomlashish va yurishda davom etish yetarli. Agar noqulay bo'lsa, ikkinchi marta o'sha yo'lni tanlamaysiz — bizda 174 ta joy bor.
Shu hafta nima qilish kerak#
Bitta yo'l tanlang va uni ikki do'stingizga taklif qiling. Toshkentdan bir kunlik ro'yxatida ellik bittadan ortiq variant bor; agar mashina masalasi bo'lsa, mashina bilan boriladigan joylar ro'yxatiga qarang.
Ryukzakka uchta narsani qo'shing: zich yopiladigan kichik paket, namlangan salfetka va yengil shamol kurtkasi. Uchalasi ham yuz grammdan kam, lekin kunni butunlay o'zgartiradi.
Va qaytish vaqtini uydagilarga ayting. Bu ehtiyotkorlik emas, odat — va u erkaklarga ham birdek kerak.
Oxirgi gap raqamlarga qaytadi. O'sha 82,8 foiz bir kunda o'zgarmaydi. Lekin u faqat bitta yo'l bilan o'zgaradi: kimdir birinchi bo'lib chiqadi, keyin dugonasini olib chiqadi, keyin ikkalasi singlisini olib chiqadi. Boshqa mexanizm topilmagan.