Bizning bazada o'n sakkizta sharshara bor. Bittasi — Chuquroqsuv — faqat ikki oyga ochiq: may va iyun. Katta Tovoqsoy uchun uch oy: mart, aprel, may. Arashan kaskadiga esa iyundan oldin umuman borib bo'lmaydi, chunki yo'lda qor yotadi.
Ya'ni «sharsharaga boraman» degan reja o'z-o'zidan ishlamaydi. Qaysi sharsharaga borishingiz kalendarga bog'liq — va kalendar sharsharaning balandligiga emas, uni to'ydiradigan qorning balandligiga bog'liq.
Asosiy qoida: qor qayerda erisa, suv o'shanda keladi#
Past tog'lardagi sharsharalar mart va aprelda to'la bo'ladi: 1 000–1 500 metrdagi qor shu paytda eriydi. Iyun kelguncha ularning ko'pi sekinlashadi, avgustda esa ba'zilari toshga aylanadi.
Baland tog'lardagi sharsharalar teskari ishlaydi. Ularning havzasi 2 500–3 500 metrda, qor u yerda iyungacha turadi. Shuning uchun ular mart va aprelda emas, iyun va iyulda kuchli oqadi — lekin bahorda yo'lning o'zi qor ostida bo'ladi.
- 1 000–1 350 m (7 ta)
- 1 350–1 700 m (6 ta)
- 1 700 m dan baland (5 ta)
| Mart | Aprel | May | Iyun | Iyul | Avgust | Sentabr | Oktabr | Noyabr | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 000–1 350 m (7 ta) | 3 | 6 | 7 | 6 | 1 | 1 | 4 | 4 | 1 |
| 1 350–1 700 m (6 ta) | 3 | 6 | 6 | 6 | 2 | 2 | 5 | 4 | 2 |
| 1 700 m dan baland (5 ta) | 0 | 3 | 4 | 5 | 3 | 3 | 5 | 2 | 1 |
Bu suv miqdori va yo'lning ochiqligi birga. Kuzgi ko'tarilish ko'proq issiqning tugashi bilan bog'liq. · Source: Daydi bazasi: 18 ta sharshara, «qaysi oylarda» maydoni
Diagrammada uchta narsa ko'rinadi. Birinchi: mart oyida baland sharsharalarning bittasi ham ochiq emas. Ikkinchi: may — hamma uchun eng yaxshi oy. Uchinchi: iyul va avgustda past sharsharalarning deyarli hammasi ro'yxatdan chiqadi.
Mart–aprel: pastdagilar#
Katta Tovoqsoy, Toshkentdan 70 km. Balandligi 25–40 metr, yurish 5,2 km va 410 metr ko'tarilish. May oxiridan keyin bormang — suv sezilarli kamayadi.
Ozodbosh sharsharalari, Tovoqsoyning g'arbiy qo'shnisi. Yuqori sharsharalargacha 10,3 km va 660 metr. Bahorda daryoni bir necha marta kechish kerak — oyoq ho'l bo'ladi, bu yerda buni oldindan bilib chiqasiz.
Oqtosh sharsharalari, Chirchiqdan shimolda. 5,3 km, 622 metr. Mart–iyun va sentabr–noyabr — bu eng uzun oynalardan biri.
Qizildaryo sharsharasi, Kitob tumani. 5,4 km, 289 metr ko'tarilish — oson, suv bo'yidan. Bahorda kuchli, yozga borib kamayadi.
May–iyun: eng keng oyna#
Har bir oyda o'n yettitasi ochiq — har safar bittasi tushib qoladi. Mayda Arashan kaskadiga yo'l hali qor ostida, iyunda esa Katta Tovoqsoyda suv qolmaydi. Nima tanlash kerakligi endi suvga emas, sizga bog'liq.
Gulkam — sharshara emas, dara. Chimyondan 7 km narida, 10 metrli sharshara va ko'm-ko'k hovuzlar. Asosiy chiziq 5,2 km, lekin besh soat oladi: darada suvdan yuriladi, ba'zi joylarni suzib o'tiladi.
Chuquroqsuv — taxminan 20 metr, may va iyunda eng to'la. Yurish qisqa, lekin joy chegara zonasida: ruxsatnoma oldindan rasmiylashtiriladi.
Devsharshara, Samarqand yonidagi Og'aliq tog'lari. Faqat aprel, may va iyun. Uzun halqa 15,7 km va 406 metr.
Suvtushar — 84 metr, O'zbekistondagi eng balandlaridan biri. Hisor qo'riqxonasi ichida, ma'muriyat ruxsati bilan. Mashinadan sharsharagacha atigi 1,3 km — ya'ni qiyinligi yurishda emas, qog'ozda va yo'lda.
Iyul–avgust: faqat balandlar qoladi#
Yozda past sharsharalarning ko'pi qurib qoladi yoki yo'li juda qiziydi. Ro'yxatda nima qoladi:
Arashan kaskadi, Namangan tomoni, 2 120 metr. Arashan ko'llariga boradigan yo'lning quyi qismida. Mashinadan bir kilometr, 128 metr ko'tarilish — ko'llarga chiqishdan oldin qulay to'xtash.
Polvonak, Nanay ustida, 1 811 metr. Kaskad bo'ylab 11,8 km va 934 metr, kunni to'liq oladi. Soydagi toshlar sirpanchiq.
Obipar, xuddi shu tomonda, 1 678 metr. Yo'l boshidan 2,2 km, lekin 674 metr tik ko'tarilish — kalta va qiyin.
Qaptarqumush — yozda ochiq qoladigan yagona past sharshara. Jamoaning yozuvi qirradan pastga tushgan: 14 km, 1 206 metr tushish.
Sentabr–oktabr: ikkinchi oyna#
Kuzda suv bahorgichalik emas, lekin issiq tugaydi va janubdagi sharsharalar ochiladi.
Sangardak, Surxondaryo, Denovdan 30 km. Mashinadan bir necha yuz metr — oilalar uchun eng qulay sharshara. Balandligi haqida quyida alohida gap bor.
G'azak, Dehqonobod tumani. Sharshara Qarishoto kanyonining yuqorisida: kanyon bo'ylab 3,3 km suvda yuriladi. Kanyonning o'rtasida katta qoya yo'lni to'sib turadi — jamoa uni «tiqin tosh» deb ataydi.
Xo'ja Siddiq, «Yuqori Tupalang» bog'i ichida. Kundajuoz qishlog'idan 4 km va 430 metr. Shu qishloqdan Xo'ja Zarin g'origa ham boriladi — ikkovi bir kunga sig'adi.
Lashkarak, Qurama tizmasi. Bir necha sharshara, eng uzog'i 1 900 metrda. Qishda ham boriladi: jamoada muzlagan sharshara treki bor.
Eng qisqasi va eng uzuni#
Sharsharaga borish har doim ham uzoq yurish degani emas. Chegaralar bizning bazada shunday ko'rinadi.
Eng qisqa kirish — Chuquroqsuv: 833 metr va 155 metr ko'tarilish. Undan keyin Arashan kaskadi — 893 metr. Ikkalasi ham bir soatga sig'adi.
Eng tik — Obipar: 2,2 kilometrda 674 metr ko'tarilish. Ya'ni har uch metr yo'lda bir metr yuqoriga.
Eng uzun — Ozodboshning qishki halqasi, 20,7 km, va Devsharsharaning uzun halqasi, 15,7 km.
Shuning uchun «sharshara ko'rgani boraman» degan reja bir soatdan o'n bir soatgacha cho'zilishi mumkin. Sahifadagi vaqtga qarang, kilometrga emas.
Qishda: muzlagan suv#
Sharshara qishda ham ishlaydi, faqat boshqacha. Bizning bazadagi jamoa treklaridan bir nechtasi aynan yanvar, fevral va dekabrda yozilgan.
Lashkarakdagi qishki chiziq — 7,1 km va 349 metr, muzlagan sharsharagacha. Obiparning qishki halqasi — 5,2 km va 564 metr, dekabrgacha yuriladi. Ozodboshning qishki varianti uzunroq: 20,7 km, lekin ko'tarilish atigi 532 metr.
Qishki chiqishning o'z shartlari bor: soy toshlari muzlaydi va sirpanchiq bo'ladi, kun qisqa, ho'l bo'lsangiz isinadigan joy yo'q. Muz ustiga chiqmang — sharshara ostidagi muz ichi bo'sh bo'lishi mumkin.
Sharshara tagida: to'rtta qoida#
Ostiga turmang. Sharshara doim tosh tushiradi — suv yuqoridagi qoyani yemiradi va tushgan tosh suv bilan birga keladi.
Toshlar sirpanchiq. Sharshara atrofidagi nam tosh ustida yosunlar o'sadi. Eng ko'p jarohat aynan shu yerda bo'ladi, sharsharaning o'zida emas.
Hovuzga sakramang. Suvning tubi ko'rinmaydi, chuqurligi va tosh joylashuvi har mavsumda o'zgaradi.
Yuqoridagi havoga qarang. Siz turgan joyda quyosh bo'lishi mumkin, lekin suv yuqoridan keladi. Havzada yomg'ir yoqqan bo'lsa, sharshara loyqalanadi va ko'tariladi — bu chiqish vaqti keldi degani.
Balandlik raqamlariga ishonmang#
Sharsharalarning balandligi — bizning bazadagi eng ishonchsiz raqam. Eng yaxshi misol Sangardak.
Rasmiy turizm portali uning balandligini 20 metr deb yozadi. Tog' jamoasining sahifasi 70 metr, suv ko'p paytda 100 metrgacha deydi. Boshqa manbalar 120, 140 va 150 metr beradi. Rus va ingliz Vikipediyasida esa bu sharshara haqida umuman maqola yo'q.
Qaysi biri to'g'ri? Bilmaymiz. Sharshara ko'p pog'onali, va har kim boshqacha o'lchagan bo'lishi mumkin — kimdir bitta pog'onani, kimdir butun kaskadni. Shuning uchun biz sahifada bitta raqam yozib qo'ymaymiz.
Suvtusharda ham shunga o'xshash holat: rus Vikipediyasi umumiy kaskad balandligini 84 metr deb beradi, boshqa manbada eng katta pog'ona 30 metr deb yozilgan. Va yana bir farq — o'sha Vikipediya sharsharani 2 100 metrda deydi, bizning bazada 2 300 metr yozilgan. Bu yerda jamoaning treki hakam bo'ldi: mashinadan sharsharagacha yozilgan chiziq 1 978 dan 2 098 metrgacha ko'tariladi. Ya'ni Vikipediya haq, bizning raqamimiz to'g'rilanishi kerak.
O'n sakkizta sharsharaning to'liq ro'yxati shu yerda: har biri uchun qaysi oylarda borish mumkinligi, yurishning uzunligi va ruxsat kerak-kermasligi yozilgan.