Toshkentdan Chimyongacha 85 kilometr. Boysungacha 600. Denovgacha 650.
Mana shu farq janubdagi tog'lar haqida bilish kerak bo'lgan birinchi narsa — va bu ularning qanday ekani haqida hech narsa demaydi. Bizning bazada 171 chop etilgan joy bor, ularning 91 tasi Toshkent viloyatida, Surxondaryoda 12 ta, Qashqadaryoda 14 ta. Bu O'zbekistonning haqiqiy taqsimoti emas. Bu — to'qqiz soatlik yo'lning natijasi.
Yana aniqroq misol: Chulbair cho'qqisiga bizda bitta yozilgan chiziq bor, Katta Chimyonga — oltita. Chulbair 3 812 metr, Katta Chimyon 3 309 metr.
Nega borish kerak: birinchi sabab — ruxsatnomasiz to'rt cho'qqi#
Bizning bazadagi eng baland cho'qqilarning aksariyati chegara zonasida yoki qo'riqxona ichida. Hech qanday qog'oz kerak bo'lmaydigan eng baland to'rttasi — hammasi janubda:
| Cho'qqi | Balandlik | Tuman | Marshrut | Qaysi oylarda |
|---|---|---|---|---|
| Xo'ja Buz Barak | 3 920 m | Boysun | 10,6 km, +1 359 m | iyul–sentabr |
| Xo'ja Axcha Burun | 3 855 m | Shahrisabz | 9,9 km, +1 252 m | iyul–sentabr |
| Chulbair | 3 812 m | Boysun | 10,6 km, +1 985 m | iyun–oktabr |
| Xo'ja Gurgur Ota | 3 720 m | Boysun | 23,7 km halqa, +1 561 m | may–oktabr |
Chulbairga chiqish 1 823 metrdan boshlanadi va cho'qqigacha 1 985 metr ko'tarilish beradi — bir kunda deyarli ikki kilometr tikka. Xo'ja Buz Barak va Xo'ja Gurgur Ota odatda bitta uch kunlik halqada birlashtiriladi: 27,5 km va 1 948 metr.
Eng balandlari esa aksincha, eng qattiq shartlar bilan: Alpomish va Hazrat Sulton chegara ruxsatnomasini, Xo'japiryox va Chimboy Hisor qo'riqxonasining yozma ruxsatini talab qiladi.
Ikkinchi sabab: g'orlar#
Boysuntov qoyalari ostida dunyodagi eng qiziq g'or tizimlaridan biri yotibdi.
Xo'ja Gurgur Ota devorida Dark Star g'ori ochiladi. 2017-yilgi ma'lumotga ko'ra u 900 metrdan chuqur va yo'laklari 17 kilometrdan uzun. «Dunyodagi eng chuqur» degan gapni ko'p eshitasiz — buni yozmaymiz, chunki tubiga hali hech kim yetmagan. O'lchangan rekord esa yaqin joyda: xuddi shu Boysuntov qirrasidagi Boybuloq g'ori 2025-yil avgustdagi ekspeditsiyadan keyin 1 523 metr chuqurlikda qayd etildi va u G'arbiy Osiyodan tashqari butun Osiyodagi eng chuqur g'or hisoblanadi. Boybuloq bizning bazada hali yo'q — bu bizning kamchiligimiz.
Qashqadaryo tomonida Kiyevskaya (KiLSI) g'ori bor, Qirqtog' platosida 2 400 metr atrofida. Unga Kamang'aron qishlog'idan 11,3 km va 1 306 metr ko'tarilish bilan boriladi; yo'lda Kattako'l ko'li. G'orning ichiga tushish faqat tayyorgarlikli spelegruppa bilan.
Kichikroqlari ham ko'p: Amir Temur g'ori 2 550 metrda, Gut groti, Qamar Farmon, Hazrat Bashir. Oxirgisiga mashinadan 1,4 km — oilaviy chiqish uchun mos.
Uchinchi sabab: vaqt#
Teshik-Tosh g'orida 1938-yilda arxeolog A. P. Okladnikov neandertal bolasining qabrini topgan — sakkiz-o'n bir yoshlardagi bola, 150 ga yaqin suyak parchasi. Bu g'or Boysun tog'larida, 1 500 metrda. Bizda u yerga to'rtta chiziq yozilgan, eng qulayi uzun halqa: 11,6 km va 836 metr.
Koordinatalar haqida bitta izoh: manbalar bir-biriga to'g'ri kelmaydi. Bosma jadvalda 37,966 / 67,156, OpenStreetMapda esa 38,321 / 67,107. Bu — o'ttiz kilometrdan ortiq farq. Biz OSM nuqtasini oldik.
Kitob geologik qo'riqxonasi butunlay boshqa masshtabdagi vaqt: Zarafshon tizmasidagi devon davri qatlamlari. Qo'riqxona 1979-yilda tuzilgan, maydoni 5 378 gektar, balandligi 1 300 dan 2 650 metrgacha. Bu yerda xalqaro geologik shkaladagi ems yarusining boshlanish nuqtasi belgilangan — ya'ni dunyoning barcha geologlari ishlatadigan chegara aynan shu yerdagi qatlamdan olingan.
To'rtinchi sabab: suv#
Sangardak — Denovdan 30 km, yo'l yoqasida. Mashinadan bir necha yuz metr yurasiz. Bu ro'yxatdagi eng oson joy va bolalar bilan borsa bo'ladi.
Suvtushar — 84 metr, Hisor qo'riqxonasi ichida. Mashinadan sharsharagacha 1,3 km; butun qiyinlik ruxsatnomada va yo'lda.
Qarishoto kanyoni, Dehqonobod tumani: kanyon bo'ylab 3,3 km suvda yuriladi, o'rtasida «tiqin tosh» deb ataladigan qoya yo'lni to'sadi. Qizilnavr esa Boysuntog'ning shimoliy yonbag'rida, 2 145 metrda: 7,5 km va 583 metr. Shu vodiy orqali Xo'ja Gurgur Ota devoriga boriladi.
Uch kunlik Boysun halqasi#
Janubda eng aniq rejalashtirilgan marshrut — Boysuntov halqasi, va u bizda uch qismga bo'lib yozilgan.
Birinchi kun: Qizilnavrdan ko'l ustidagi lagerga — 13,4 km va 1 290 metr, 1 492 metrdan 2 743 metrgacha. Besh yarim soat.
Ikkinchi kun: ko'l lageridan Xo'ja Buz Barak va Xo'ja Gurgur Otaga — 23,7 km, 1 561 metr, o'n uch soat. Bu kunning o'zi eng og'iri.
Muqobil: uzun halqa — 27,5 km va 1 948 metr, o'n besh soat, iyun–sentabr.
Kamida bitta tunash 2 700 metrdan yuqorida bo'ladi, ya'ni chodir, isitgich va issiq kiyim kerak. Yo'lda buloq bor, lekin qirra qismida yo'q.
Tupalang tomoni: Machetli va Kundajuoz#
Sariosiyo tumanida, Tupalang suv omborining oxirida Kundajuoz qishlog'i turibdi — 981 metrda. Bu bitta qishloqdan uchta boshqa joyga chiqiladi.
Machetli — 3 478 metr. Kundajuozdan kordon orqali 19,8 km va 2 687 metr ko'tarilish — bu bizning bazadagi eng katta bir kunlik ko'tarilishlardan biri. Ko'pchilik uni ikki kunga bo'ladi va yo'ldagi yaylovda tunaydi.
Xo'ja Siddiq sharsharasi — xuddi shu qishloqdan 4 km va 430 metr, ikki soat. «Yuqori Tupalang» milliy tabiat bog'i ichida.
Xo'ja Zarin g'ori — 4,5 km va 294 metr. Sharshara bilan bir kunga sig'adi.
Ya'ni Kundajuozga bir marta yetib borsangiz, u yerdan bir necha kunlik ish chiqadi — bu esa to'qqiz soatlik yo'lni oqlaydigan yagona usul.
Qanday boriladi va qancha turadi#
Poyezd. Toshkent — Termiz poyezdi Boysun bekatida to'xtaydi. Yo'l taxminan o'n ikki soat, chipta 180 000 so'm atrofida. Bekatdan taksi.
Mashina. Toshkent — Samarqand — G'uzor — Boysun, 600 km, to'qqiz soat. Denovga Termiz yo'li bilan, 650 km.
Tunash. Boysun va Kundajuoz kabi qishloqlarda oilaviy mehmonxona kishi boshiga 250 000 so'm atrofida. Yo'lboshlovchi kunlik 250 000 so'm — bu guruh uchun, kishi boshiga emas.
Qo'riqxona. Hisor davlat qo'riqxonasiga (Xo'japiryox, Chimboy, Suvtushar) ma'muriyatning yozma ruxsati kerak va u oldindan olinadi. Bu chegara ruxsatnomasidan boshqa tartib.
Qachon borish kerak#
Janubning iqlimi shimoldan boshqacha va bu rejani o'zgartiradi.
Mart–aprel. Past joylar ochiladi: Qizildaryo sharsharasi, Hazrat Bashir g'ori, Kema qoyasi. Yuqorida hali qor.
May–iyun. Eng keng oyna. Sangardak, Qarishoto, Teshik-Tosh va Xo'ja Gurgur Ota ishlaydi.
Iyul–avgust. Pastda juda issiq — Termiz tomonida harorat 45 darajadan oshadi. Faqat 3 000 metrdan yuqoridagi marshrutlar mantiqiy: Machetli, Xo'ja Buz Barak, Xo'ja Axcha Burun.
Sentabr–oktabr. Ikkinchi yaxshi oyna, ayniqsa sharsharalar va g'orlar uchun.
Qishda janubga chiqilmaydi: tog' yo'llari yopiladi, pastda esa ko'radigan narsa qolmaydi.
Nima yetishmayapti#
Halol aytamiz: bu ikki viloyat bo'yicha bizning ma'lumotimiz yupqa. Yigirma olti joyning ko'pi jamoaning bitta-ikkita GPS treki asosida tuzilgan va tahririyat tekshiruvidan o'tmagan. Alpomish, Hazrat Sulton, Xo'japiryox va Sangardakka bizda umuman yozilgan chiziq yo'q — faqat tavsif bor.
Agar siz janubga chiqsangiz va yo'lni belgilab qaytsangiz, bu bo'shliqning bir qismi to'ladi. Hozircha esa 3 000 metrdan baland cho'qqilar ro'yxatida janubdagi cho'qqilar bor, lekin ularning yonida ko'pincha bitta chiziq turibdi.