Kichik Chimyonda buloq yo'q. Olti kilometr yo'l, 550 metr ko'tarilish, yozda kunduzi yigirma daraja — va yo'lda bir tomchi suv topilmaydi. Nima olib chiqsangiz, shu.
Bizning katalogimizdagi 174 joydan 83 tasida suv bor deb belgilangan, yettitasida esa aniq yo'q deb yozilgan. Qolganlari — noaniq. Noaniq degani "bo'lsa kerak" emas, "ishonmang" degani.
Bir kunga qancha suv kerak#
Yurish paytida odam soatiga yarim litrdan bir litrgacha suv yo'qotadi. Issiqda va tik ko'tarilishda ko'proq.
| Qanday kun | Necha soat yuriladi | Kerakli suv |
|---|---|---|
| Bahorda oson yurish, 15 °C | 4 soat | 2 litr |
| Yozda o'rtacha yurish, 25 °C | 6 soat | 3 litr |
| Yozda cho'qqiga chiqish, 25 °C | 9 soat | 4 litr |
| Ikki kunlik, tunash bilan | — | 3 litr + tunash uchun buloq |
Uch litr suv uch kilogramm. Bu ryukzakning eng og'ir qismi va uni kamaytirish vasvasasi katta. Kamaytirmang.
Suvni qayerdan olish mumkin#
Buloq. Eng yaxshi manba. Yer ostidan chiqqan, oqimi tez, atrofida o't yashil. Kumbel dovoni yonida shunday buloqlar bor va lager maydonlari aynan shular atrofida joylashgan.
Tog' daryosi va soyi. Ishlaydi, lekin qaydan oqib kelayotganini bilish kerak. Yuqorida qishloq yoki yaylov bo'lsa, suvda mol-qo'y iflosligi bo'ladi.
Qor va muz. Faqat baland tog'da, eritib. Qorni og'izga solmang — tana harorati tushadi va chanqoq bosilmaydi.
Ariq va kanal. Yo'q. Bu — sug'orish suvi, o'g'it va pestitsid bilan.
Har bir joy sahifasida suv bor-yo'qligi yozilgan. Lekin bu belgi kafolat emas: buloq mavsumga qarab quriydi, daryo esa selda loyqalanadi.
Qaynatish kerakmi#
Ha. Va bu masalada aniq raqamlar bor.
Amerika Kasalliklarni nazorat qilish markazi (CDC) tavsiyasi bo'yicha: suvni to'la qaynashgacha yetkazish kerak. Dengiz sathida bir daqiqa, 2000 metrdan yuqorida uch daqiqa.
Nega balandlikda uzoqroq? Chunki bosim pasayadi va suv pastroq haroratda qaynaydi. Kumbel dovoni 2550 metrda, Pulatxon platosi 2823 metrda — ikkalasida ham uch daqiqa qoidasi ishlaydi.
| Usul | Nimadan himoya qiladi | Nimadan himoya qilmaydi |
|---|---|---|
| Qaynatish (1 daq. / 3 daq. 2000 m dan yuqorida) | Bakteriya, virus, parazit — hammasi | Kimyoviy ifloslanish |
| Filtr (NSF 53 yoki 58 standarti) | Lyambliya va boshqa parazitlar | Virus va barcha bakteriyalar emas |
| Xlor yoki yod tabletkasi | Ko'p bakteriya va viruslar | Lyambliya va kriptosporidiyaga kuchsiz |
| Xlor dioksidi tabletkasi | Kriptosporidiyaga ham ta'sir qiladi | Ko'rsatmaga aniq rioya qilish shart |
Oddiy filtrli butilka virusni tutmaydi. Yod homilador ayollarga va qalqonsimon bez muammosi borlarga to'g'ri kelmaydi.
Amalda qanday qilinadi: bir kunlik chiqishga suvni uydan oling — hech narsa qaynatmaysiz. Ikki kunlikda gorelka baribir bor: kechqurun bir litr qaynatib termosga quyasiz, ertalab choy ichasiz va yana qaynatasiz.
Tog'da nima yeyiladi#
Bir kun yurish 2500 dan 4000 gacha kaloriya oladi. Uni ryukzakda ko'tarib chiqish kerak, ya'ni har bir grammga ko'p kaloriya to'g'ri kelishi kerak.
Bu jihatdan o'zbek oshxonasi kuchli. Non, qurut, mayiz, yong'oq va halva — hammasi arzon, har qanday bozorda bor va kaloriyasi yuqori.
| Mahsulot | 100 grammda | 200 g olsangiz | Nega yaxshi |
|---|---|---|---|
| Yong'oq | ~654 kkal | 1300 kkal | Eng zich energiya |
| Bodom | ~579 kkal | 1160 kkal | Yo'lda chaynash uchun |
| Halva | ~510 kkal | 1020 kkal | Tez shakar, sovuqda ham qotmaydi |
| Qurut | ~350 kkal | 700 kkal | Tuz va oqsil; terlaganda kerak |
| Pishloq | ~350 kkal | 700 kkal | Non bilan to'liq ovqat |
| Guruch yoki makaron (quruq) | ~355 kkal | 710 kkal | Kechki ovqat, gorelka bilan |
| Mayiz | ~299 kkal | 600 kkal | Shakar, kaliy, tez hazm |
| Non | ~270 kkal | 540 kkal | Hamma narsaning asosi |
| Quritilgan o'rik | ~241 kkal | 480 kkal | Kaliy, mushak tirishishiga qarshi |
| Go'shtli konserva | ~220 kkal | 440 kkal | Og'ir, lekin oqsil |
Kaloriya qiymatlari — USDA oziq-ovqat ma'lumotlar bazasidagi standart ko'rsatkichlar.
Bir kunlik va ikki kunlik ro'yxat#
Bir kun, bitta odam — 500 gramm:
Yarim non, to'rtta qaynatilgan tuxum, ikkita pomidor, bir hovuch yong'oq, bir hovuch mayiz, bir bo'lak halva, bir qop qurut. Taxminan 1800–2000 kaloriya. Ertalab uyda yeb chiqasiz, qolganini yo'lda.
Ikki kun, bitta odam — 1200 gramm:
Yuqoridagining ustiga: 150 g guruch yoki makaron, bitta go'shtli konserva, 100 g pishloq, choy va shakar, yana bir non.
To'rtta oddiy qoida#
- Suvni oxirigacha ichmang. Har doim yarim litr zaxira qoldiring. Qaytish yo'li chiqishdan uzoqroq tuyuladi.
- Ertalab ko'p ichib chiqing. Uyda yarim litr suv ichsangiz, ryukzakda yarim kilogramm kam ko'taradi.
- Sovuqda ham iching. Sovuqda chanqoq sezilmaydi, lekin suv yo'qotish davom etadi.
- Chiqindini olib tushing. Konserva bankasi, plastik qop, po'stloq — hammasi ryukzakka qaytadi. Tog'da axlat qutisi yo'q.
Oxirgi gap#
Ovqatni uydan olish arzon — yo'l bo'yidagi oshxonada bir kunlik ovqat 80 000 so'm atrofida turadi, uyda yig'ilgan sumka esa undan to'rt baravar arzonga tushadi.
Lekin asosiy sabab pul emas. Tog'da oshxona bo'lmaydi. Chodir tikish mumkin bo'lgan joylarning ko'pchiligida do'kon ham, kafe ham, suv trubasi ham yo'q. Ryukzagingizda nima bo'lsa, o'sha kuningiz.