May oyining oxiri, Toshkentda 28 daraja. O'sha soatda Kumbel dovonida — uch soatlik yo'l naridagi 2550 metr — taxminan 15 daraja, dovon ustida esa shamol bor. Odam uydan chiqayotgan havosiga qarab kiyinadi, tog'da esa boshqa havoni topadi. Har yili yozning o'rtasida Chimyon yo'llarida shortik va futbolkada qaltirab turgan odamni ko'rish mumkin.
Bu maqola qo'rqitish uchun emas. Yo'lda hammasini kuzatib borish shart emas — to'rtta narsa yetadi: havo, vaqt, sherik va qaytish. Qolgan hamma narsa shu to'rttadan kelib chiqadi.
Havo: pastdagi havo tog'da yo'q#
Balandlikka ko'tarilgan sari havo soviydi. O'rtacha hisob — har 1000 metrga taxminan 6,5 daraja, lekin bu qat'iy qonun emas: haqiqiy farq 4 dan 9 darajagacha o'zgaradi, bulutlilikka va shamolga bog'liq.
Shu hisobni Toshkentdagi issiq may kuniga qo'llasak, bir kunda qanday farqni bosib o'tishingiz ko'rinadi:
| Toshkent 480 m | Chimyon bazasi 1600 m | Kichik Chimyon 2098 m | Kumbel 2550 m | Katta Chimyon 3309 m | |
|---|---|---|---|---|---|
| Taxminiy harorat | 28 | 21 | 17 | 15 | 10 |
Har 1000 m ga 6,5° hisobida chiqarilgan taxmin, o'lchov emas. Shamol hisobga olinmagan. · Manba: Oddiy balandlik gradiyenti (6,5 °C/km); Daydi joylar ma'lumoti
Bunga shamolni qo'shing. Ochiq qirrada 10 m/s shamol nam ko'ylakdagi odamni o'n darajaga sovuq his qildiradi. Shuning uchun tog'da asosiy qoida oddiy: issiqlikni emas, shamolni to'sasiz. Yupqa shamol kurtkasi qalin sviterdan ko'ra ko'proq ish qiladi va sumkada joy egallamaydi.
Uch belgi bor, ular yo'lni o'zgartirishga arziydi:
| Nimani ko'rdingiz | Nimani anglatadi | Nima qilasiz |
|---|---|---|
| Peshindan keyin bulut tik ko'tarilib, qorayib borsa | Momaqaldiroq yig'ilyapti | Qirradan, dovondan, yolg'iz daraxtdan uzoqlashing; pastga tushing |
| Yuqorida yomg'ir yoqqan, soy loyqalanib, tovushi kuchaygan | Sel kelishi mumkin | Tor darani darhol tark eting, yuqoriroqqa chiqing |
| Shamol yo'nalishi keskin o'zgardi, harorat tez tushdi | Front kelyapti | Kurtkani hozir kiying, ochiq joyni tez o'ting |
Gulkam torliklari buning aniq misoli: dara tor, suv sathi tez ko'tariladi va Daydidagi ehtiyot choralari «yomg'irdan keyin bormang» deyishining sababi shu. Yomg'ir sizning ustingizda emas, yigirma kilometr yuqorida yog'ishi mumkin — siz uni ko'rmaysiz, suvni esa ko'rasiz.
Vaqt: soatga emas, quyoshga qarang#
Qancha vaqtingiz borligini soat emas, oy belgilaydi. Toshkent uchun yorug' kun iyunda o'n besh soat, dekabrda esa to'qqiz soatdan sal ko'p — farq olti soat, ya'ni butun bir chiqishning o'zi.
| Oy | Quyosh chiqishi | Quyosh botishi | Yorug' kun |
|---|---|---|---|
| 21-yanvar | 07:43 | 17:24 | 9 s 41 d |
| 21-mart | 06:26 | 18:35 | 12 s 10 d |
| 21-may | 04:59 | 19:39 | 14 s 40 d |
| 21-iyun | 04:49 | 19:59 | 15 s 10 d |
| 21-sentabr | 06:08 | 18:23 | 12 s 15 d |
| 21-noyabr | 07:18 | 17:00 | 9 s 42 d |
Bu — Toshkent uchun hisob. Tog'da ikkita tuzatish bor va ikkalasi ham sizga qarshi ishlaydi: tor darada quyosh qirra ortiga erta kirib ketadi (haqiqiy qorong'ilik jadvaldan 30–60 daqiqa oldin keladi), va g'arbga qaragan yon bag'irda ertalab uzoq vaqt soya bo'ladi.
Amaliy xulosa: yanvarda Kichik Chimyon kabi 3,5 soatlik yo'l ham kunning yarmini oladi, Kumbel orqali Katta Chimyon esa — 11 soat — mayda yoki iyunda, tonggi to'rtda turib chiqilsagina bir kunga sig'adi. Aks holda u ikki kunlik yo'l va Kumbel yaylovlarida tunash kerak.
Sherik: guruh eng sekin odam tezligida yuradi#
Bu maqtanchoqlik masalasi emas, arifmetika. Besh kishilik guruh eng sekin a'zosidan tez yura olmaydi — yoki yura oladi, lekin unda guruh bo'lmay qoladi.
Shuning uchun yo'lga chiqishdan oldin sheriklaringiz haqida uchta narsani biling:
- Eng uzoq masofasi qancha edi. «Sport bilan shug'ullanaman» degan javob yetarli emas: zalda ikki soat ishlagan odam 1700 metr ko'tarilishni ko'tarmasligi mumkin.
- Kasalligi yoki dorisi bormi. Astma ingalyatori, allergiyaga qarshi adrenalin qalami, qandli diabet — buni yo'lda emas, mashinada bilish kerak.
- Kim qayerda to'xtaydi. Guruhda oldinda va orqada bittadan tajribali odam bo'lsin. Eng sekin odam hech qachon yolg'iz qolmasin.
Eng oddiy va eng ko'p e'tibordan chetda qoladigan qoida: guruh bo'linmaydi. Tog'da yo'qolgan odamlarning katta qismi «men tepaga chiqib kelaman, sizlar shu yerda kuting» degan jumladan boshlanadi. Ovchi cho'qqisi kabi yuqori qismi belgilanmagan yo'llarda bu jumla ayniqsa qimmatga tushadi.
Aloqa haqida ham oldindan gaplashing. Daydidagi ko'p joylarda uyali aloqa yo'q — Urungach, Badak, Shovurko'l qatorida «aloqa: yo'q» yozuvi turadi. Bu telefon ishlamaydi degani emas; bu telefon yordam chaqirish uchun ishlamaydi degani. Xaritani oldindan telefoningizga yuklang va yo'l rejangizni uydagi odamga qoldiring.
Qaytish: chiziqni oldindan chizing#
Qaytish vaqti — kunning yagona qaroriki, uni charchagan holda qabul qilib bo'lmaydi. Cho'qqiga yaqinlashgan odamning miyasi bitta narsani ko'radi: cho'qqini. Sarflangan vaqt, bulut, oyoqdagi og'riq — hammasi arzonlashadi.
Shuning uchun chiziq uyda chiziladi va u qat'iy bo'ladi:
- Soat bo'yicha: «14:00 da qayerda bo'lsak ham orqaga».
- Havo bo'yicha: «Bulut dovonni yopsa — orqaga».
- Odam bo'yicha: «Kimdir qusadi yoki kalovlanadi — hamma orqaga».
Uchtasidan bittasi ishlasa, bahs yo'q. Bu qoidani oldindan ovoz chiqarib aytib qo'ysangiz, tepada uni eslatish osonroq bo'ladi.
To'rttasi ham bitta odatga bog'lanadi: yo'lga chiqishdan oldin besh daqiqa o'tirib, «bugun nima yomon ketishi mumkin?» degan savolga uchta javob yozish. Ko'pincha javoblar bir xil — kech qoldik, sovuq bo'ldi, birov charchadi — va aynan shuning uchun ularga tayyorgarlik ko'rish oson.