2021-yil 8-iyulda Toshkentda havo 42,3 darajagacha qizidi. O'sha kuni Chimyon bazasi balandligida (1 629 m) 30,8 daraja edi, Piskom vodiysining yuqorisida (2 586 m) 24,9, Katta Chimyon cho'qqisi atrofida (3 275 m) esa atigi 20,0.
Ya'ni bir kunda, bir viloyat ichida 22 darajalik farq. Yozda savol «issiqdan qayerga qochish kerak» emas — «qaysi balandlikka chiqish kerak» degani.
Balandlik qancha salqinlik beradi#
Toshkentdan Katta Chimyon cho'qqisigacha 2 826 metr ko'tarilish bor. Iyuldagi o'rtacha eng yuqori harorat shu masofada 35,9 dan 14,7 darajaga tushadi — har 100 metrda taxminan 0,75 daraja.
Amaliy tarjimasi: Toshkentda 40 daraja bo'lgan kuni 2 500 metrda 25 daraja bo'ladi — ya'ni mayning shahardagi havosi. 3 200 metrda esa kechasi sovuq: iyulda o'rtacha eng past harorat +2,4, avgustda +0,6 daraja. Cho'qqi ostida tunaydigan bo'lsangiz, «yoz» degan so'zga ishonmang.
Toshkentda 35 darajadan issiq kunlar yiliga o'rtacha qirqta, 40 darajadan oshadigan kunlar uchta. Shu qirq kun — tog'ga chiqadigan kun.
Iyul va avgustning yo'llari#
Yozda past joylar yopiladi, baland joylar ochiladi. Quyidagilar — bazada iyul va avgust uchun ochiq deb yozilgan chiziqlar; raqamlar GPS yozuvlaridan.
| Yo'l | Uzunlik | Ko'tarilish | Vaqt | Eng baland nuqta |
|---|---|---|---|---|
| Chulbair cho'qqisi | 10,6 km | 1 985 m | 6 s 50 daq | 3 790 m |
| Boboytog' | 7,0 km | 1 842 m | 8 s 10 daq | 3 543 m |
| Revash | 15,1 km | 1 836 m | 6 s 55 daq | 3 221 m |
| Xo'ja Axcha Burun | 9,9 km | 1 252 m | 8 s 45 daq | 3 828 m |
| Kelimchak dovoni | 10,9 km | 1 275 m | 9 s 15 daq | 3 708 m |
| Chodak | 23,6 km | 2 599 m | 11 s 45 daq | 3 544 m |
| Machetli | 19,8 km | 2 687 m | 10 s 45 daq | 3 451 m |
| Qoraqush | 15,7 km | 2 550 m | 9 s 30 daq | 3 842 m |
Birinchi to'rttasiga qog'oz kerak emas. Qoraqush Chotqol qo'riqxonasi ichida — ma'muriyatdan ruxsat olinadi. Chegara zonasidagi yo'llar alohida ro'yxatda: Beshtor (17,0 km, 1 727 m, 8 s 15 daq, 4 101 metrgacha) va Arashan cho'qqisi (10,0 km, 1 028 m, 7 s 25 daq) uchun chegara ruxsatnomasi majburiy va uni bir hafta oldin boshlash kerak.
Salqin dara: soya va suv#
Cho'qqiga chiqmasangiz ham, dara ichi yon bag'irdan sezilarli salqin bo'ladi: quyosh kuniga bir necha soatgina tushadi va suv havoni sovutadi.
Gulkam darasi — eng mashhuri. Asosiy chiziq 5,2 km, ko'tarilish atigi 191 metr, lekin besh soat oladi: darada suvdan yuriladi, ba'zi joylarni suzib o'tish kerak. Suv sovuq, chuqurliklar bor. Yolg'iz kirmang va jala kutilayotgan kuni umuman bormang.
Kulosya darasi — kichikroq va osonroq. Torliklarga boradigan chiziq 2,8 km va 516 metr, to'rt soatga yaqin; qisqa varianti 1,6 km, bir soat qirq daqiqa. Bolalar bilan ham bo'ladi.
Zambatsoy — uzun va sokin vodiy. Asosiy chiziq 28,3 km va 1 011 metr, o'n uch soat; Ko'ksuv tomonidagi variant 29,0 km, lekin ko'tarilish atigi 372 metr. Ikkalasi ham bir kunga sig'maydi, chodir kerak.
Sharsharalardan yozda ishlaydiganlari: Polvonak kaskadi (11,8 km, 934 m, 13 s 40 daq), Obipar (2,2 km, 674 m, 1 s 20 daq) va Qashqadaryodagi Suvtushar — 2 100 metrda turgani uchun avgustda ham suvi bor.
Suv bo'yi: qaysi ko'l qachon#
Yozda ko'l tanlash ham balandlik masalasi. Pastdagi suv omborlari iyul-avgustda isib ketadi va atrofida soya bo'lmaydi; baland ko'llar esa aynan shu ikki oyda ochiladi.
| Joy | Balandlik | Oylar | Ruxsat |
|---|---|---|---|
| Chorvoq | 890 m | may–sentabr | — |
| Oltinko'l | 2 530 m | iyun–sentabr | — |
| Zekirko'l | 3 660 m | iyul–sentabr | — |
| Urungach | 1 509 m | may–oktabr | chegara ruxsatnomasi |
| Badak | 1 700 m | may–oktabr | chegara ruxsatnomasi |
| Ixnach | 2 508 m | iyul–sentabr | chegara ruxsatnomasi |
| Arashan ko'llari | 2 800 m | iyul–sentabr | chegara ruxsatnomasi |
| Shovurko'l | 2 754 m | iyul–sentabr | chegara ruxsatnomasi |
Eng qisqa yo'l Urungachda: quyi ko'lgacha 1,7 km va 277 metr, ikki soat. Zekirko'lga bazadan 4,2 km va 584 metr, bir soat qirq besh daqiqa — lekin bazagacha yetib borishning o'zi bir kun. Oltinko'lga Suyuqsudan 7,4 km va 878 metr, ikki soat o'n daqiqa.
Bir kunga sig'adigan yozgi variantlar#
Hamma ham iyulda 2 000 metr ko'tarilishga tayyor emas. Bir kunlik va og'ir bo'lmagan uchta yo'nalish bor.
Beldersoydan Kumbel dovoniga — 9,7 km, 1 133 metr, olti soat, 2 506 metrgacha chiqadi. Kanat yo'li (75 000 so'm) pastki qismini olib beradi, shundan keyin yo'l yaylov bo'ylab ketadi. Dovon yonida buloq bor.
Toshg'aza — Tutamg'ali — 10,1 km, 1 253 metr, sakkiz soat qirq besh daqiqa, 2 428 metrgacha. Parkent tomonidagi vodiy; Toshkentdan 60 kilometr, ya'ni yo'lga ikki soat ketmaydi.
Imetey — 8,5 km, 713 metr, olti soat qirq besh daqiqa, 2 794 metrgacha. Yuqorisi ochiq yaylov, soya yo'q; shuning uchun aynan erta chiqish kerak bo'lgan yo'l.
Suv yoqasidagi yengil kun kerak bo'lsa, Chorvoqdagi Bo'loqsu so'qmog'i bor: 3,3 km, 389 metr, bir soat qirq besh daqiqa. Bu yerga poyezd bilan ham boriladi.
Issiqda tanani qanday boshqarasiz#
Tog'da issiqdan aziyat chekish shaharnikidan boshqacha ko'rinadi: bosh og'riq, ko'ngil aynishi, keyin birdan holsizlik. Uchta oddiy qoida buni oldini oladi.
Birinchidan, suvni bir joyda ko'p emas, har yigirma-o'ttiz daqiqada oz-ozdan iching. Ikkinchidan, faqat suv emas, tuz ham kerak — terlagan odam tuz yo'qotadi, va uni non bilan, yong'oq bilan yoki oddiy regidron paketi bilan qaytarasiz. Uchinchidan, soyada o'n daqiqalik to'xtash yurishni sekinlashtirishdan ko'ra yaxshiroq ishlaydi.
Kiyim ham o'zgaradi. Yozda qalin membranali kurtka keraksiz yuk: 25 daraja va quyoshda u nafas olmaydi. Uning o'rniga yengil shamol kurtkasi va uzun yengli ingichka ko'ylak ishlaydi — ko'ylak quyoshdan maykadan yaxshiroq himoya qiladi.
Yozgi uchta qoida#
Suvni pastdan ko'taring. Baland yo'llarda avgustga borib buloqlar quriydi. Katta Chimyon sahifasida ham shunday yozilgan: buloqlar Kumbel atrofida bor, yozning oxirida qurishi mumkin, cho'qqi qismida suv yo'q. Uzun kun uchun 3 litr — minimum, 35 daraja va ochiq qirrada undan ham ko'p ketadi.
Erta chiqing. Iyulda Chimyon kengligida quyosh 04:59 da chiqadi va 19:52 da botadi: kunduz 14 soat 54 daqiqa. Soat beshda boshlasangiz, eng issiq uch soatni pastda o'tkazasiz.
Quyoshni hisobga oling. Har 1 000 metrda ultrabinafsha nur taxminan 10 foizga kuchayadi. Toshkent 450 metrda, ya'ni 3 000 metrga chiqqaningizda nur shahardagidan chorak baravar kuchli bo'ladi — bosh kiyim, ko'zoynak va krem ro'yxatning oxirida emas, boshida turadi.
Yozda ochiq bo'lgan baland joylarning ro'yxati «Baland cho'qqilar» to'plamida, chodir tikish mumkin bo'lgan joylar esa alohida ro'yxatda.