1879-yilning yozida Turkiston harbiy okrugi Chimyon darasida Toshkent harbiy gospitalining vaqtinchalik bo'limini ochdi. Davolanadigan kasallik hujjatda aytilgan: «bezgak va boshqa holdan toydiruvchi xastaliklar». Sabab ham aniq — o'sha yillari Toshkent, Andijon, Xo'jand va Qo'qon garnizonlarida bezgak shu qadar keng tarqalganki, ayrim qismlarda askarlarning 90 foizigacha safdan chiqib qolardi.
Ya'ni Chimyon dam olish uchun emas, davolanish uchun ochilgan.
Fikrni bir yil oldin Turkistondagi bosh harbiy-sanitariya inspektori Emiliy Okolov aytgan edi: tog'da sanitariya stansiyasi qurish kerak — xuddi britaniyaliklar Hindistonda qilgani kabi. 1879-yilda general-gubernator Konstantin fon Kaufman buyruq berdi.
Qimiz, geliograf va yuz oila#
Birinchi yillar shunday ketdi. 1880-yilda gospital bo'limi 304 kishini qabul qildi; bemorlarni qimiz bilan davolashdi va natija «nisbatan qulay» deb baholandi. 1882-yilda harbiy idora doimiy binolar qurishga kirishdi, 1883-yilda qamishdan barak tikladi. Keyinroq har biri 30 kishiga mo'ljallangan sakkizta bino, hammom, oshxona, novvoyxona paydo bo'ldi.
Odamlar tez sezdi. 1893-yilga kelib Chimyon Toshkentning yozgi qishlog'iga aylandi: may oxiridan avgustgacha shaharliklarning yuztacha oilasi kelib turardi.
Ivan Geyerning 1901-yilgi «Turkiston bo'ylab yo'lboshlovchi»sida bu hayot juda aniq tasvirlangan: dachachilar yo shu yerda o'zlari qurgan barakda, yo atrofdagi chorvadorlardan ijaraga olingan o'tovda yashaydi; kunda bozor ochiladi, qimiz sotiladi; Toshkentdan izvoshchi bilan kelish 25 so'm, arava bilan 5–6 so'm turadi. Eng qizig'i esa aloqa: yozgi mavsum boshlanganda Chimyonda geliograf stansiyasi ishga tushardi — oyna tizimi quyosh nurini Toshkent astronomiya rasadxonasiga qaratib, Morze alifbosida xabar uzatardi.
1917-yilga borib darada 40 tagacha xususiy dacha bor edi.
Sovet davri: kurort, keyin chang'i#
1923-yilda Chimyon umumdavlat ahamiyatidagi kurort deb e'lon qilindi. 1924–1929-yillarda 1883-yilgi kazarmalar ta'mirlandi va yangi narsalar qurildi: ambulatoriya, gidroelektrostansiya, quyosh bilan davolash bo'limi, 300 kishilik oshxona, teatr, do'kon, dorixona. Toshkent bilan avtobus qatnovi yo'lga qo'yildi — yo'l 4–5 soat.
Chang'i keyinroq keldi. 1983-yilda O'zbekiston SSR Sport qo'mitasi raisi Mirza Ibragimov «Техника — молодёжи» jurnaliga bergan intervyusida raqamlarni sanaydi: Chimyonda uchta 9 qavatli mehmonxona, 700–720 o'rin; 2 500 juft ijara chang'isi; bolalar-o'smirlar chang'i sport maktabi. O'sha qishda bu yerda sotsialistik mamlakatlar o'rtasidagi «Do'stlik» xalqaro musobaqasi o'tkazilgan edi.
Shu intervyuda Ibragimov to'g'ridan-to'g'ri aytadi: asosiy to'siq — texnika tanqisligi, ya'ni kanat yo'llari, ularning ehtiyot qismlari, ratraklar va qor to'plari yetishmasligi.
Qurilmagan Chimyon#
1983-yilgi jurnalda loyiha chizmalari ham bosilgan. «Sportproyekt» va «Soyuzprommexanizatsiya» institutlari Kumbel tog'i (2 308 m) uchun kanat yo'llari va trassalar tizimini ishlab chiqqan edi. Raqamlar: bir vaqtning o'zida 5 000 kishi uchun, balandlik farqi 1 000 metrdan ortiq, 3,5 km lik tezlik tushish trassasi, ikkita 2,5 km lik gigant slalom trassasi. Chimyon bilan Beldersoyni bog'laydigan kanat yo'li ham rejada bor edi — u ikki dara orasidagi yo'lni uch barobar qisqartirishi kerak edi.
Bularning deyarli hech biri qurilmadi. Chimyon tarixini tushunish uchun eng muhim jumla shu.
Kanat yo'llari: raqamlar bir-biriga to'g'ri kelmaydi#
| Kanat yo'li | Uzunligi | Balandlik farqi | Yuqori stansiya | Qachondan |
|---|---|---|---|---|
| Chimyon kreslo kanati | 802 m | 310 m | 1 975 m | 1970-yillar (aniq yili hujjatda yo'q) |
| Beldersoy juft kreslo kanati | 2,5 km | 565 m | ≈2 165 m | 1980-yillar o'rtasi |
| Amirsoy gondolasi | 2 km | — | 2 290 m | 2019-yil dekabr |
| Yangi Chimyon gondolasi (reja) | — | — | 2 515 m | qurilmoqda |
| Yangi mayatnik kanati (reja) | — | — | 3 309 m | 2027 (e'lon qilingan) |
Source: Fergana.agency, 06.03.2019; uzbekistan.travel; ru.wikipedia; Gazeta.uz 02.03.2023; Kursiv Uzbekistan 26.03.2026
Chimyon kreslo kanati haqida ikki xil raqam yuradi. Vikipediyada 800 m, yuqori stansiya 1 925 m, balandlik farqi 275 m — va bu bo'limda birorta manba ko'rsatilmagan. 2019-yilda joyning o'zida yozgan jurnalist Andrey Kudryashov boshqacha beradi: pastki stansiya 1 665 m, yuqorisi 1 975 m, farq 310 m, uzunligi 802 m, 55 ta juft kreslo, bir tomonga 9 daqiqa, chipta 12 000 so'm. Va yana ikki detal: kanat kamida besh mijoz bo'lsa ishga tushardi, navbat esa odatda bir yarim–ikki soat.
Beldersoy kanati bo'yicha ham xato tarqalgan: «3 km dan ortiq» degan raqam turoperator saytidan Vikipediyaga o'tib ketgan. Rasmiy turizm portali aniq yozadi — 2,5 km, ko'tarilish 24 daqiqa, balandlik farqi 565 m.
Pasayish, aniq sana bilan#
Chimyonning inqirozini bitta fakt bilan o'lchash mumkin: 2005-yildan 2011-yilgacha trassalar ratrak bilan umuman tekislanmagan. 2011–2012 mavsumida ratrak qaytdi va respublika musobaqalari tiklandi.
1983-yilda maqtangan uchta 9 qavatli mehmonxona esa buzib tashlandi — RIA Novosti arxividagi 1984 va 1985-yilgi suratlar ostida «snesen» deb yozilgan. 2019-yilda Fergana Chimyonni «botish paytini boshdan kechirmoqda» deb ta'riflagan edi. Beldersoy 2023-yilga kelib bir yildan beri yopiq edi; 2024-yil dekabrda esa u yerda eski binolar buzilib, 100 gektarda yangi majmua qurilishi e'lon qilindi.
Yangi Chimyon: hujjatdagi raqamlar#
2018-yilda Toshkent viloyati hokimligi fransuz konsorsiumi bilan kelishuv imzoladi. Keyin hammasi rasmiylashdi:
- 2021-yil 10-may — O'zbekiston va Fransiya hukumatlari o'rtasida moliyaviy protokol.
- 2022-yil 22-noyabr — 47,9 million yevrolik kredit bitimi.
- 2023-yil may — fransuz MND kompaniyasi bilan qurilish shartnomasi, ishlar qiymati 100 million yevro.
- 2023-yil 8-avgust — Prezidentning PQ-273 qarori.
Rejaga ko'ra ikkita kanat quriladi: 10 kishilik gondola 2 515 metrgacha (soatiga 2 000 kishi) va 80 kishilik mayatnik kanati — 3 309 metrgacha, ya'ni Katta Chimyon cho'qqisining o'ziga.
2025-yil sentabrda loyihaga 1 278 gektar yer ajratilgani, olti qavatli mehmonxona 320 kishiga mo'ljallangani va uni Wyndham brendi bilan boshqarish rejalashtirilgani e'lon qilindi. 2026-yil martda MND qurilish yakuniy bosqichga o'tganini, kurort 2026-yil oxirida tayyor bo'lishini, baland kanat yo'li esa 2027-yilda ochilishini aytdi.
Uchta doimiy xato#
«Chimyon — o'zbek Alpi». Aslida keng tarqalgan ibora «o'zbek Shveytsariyasi», va uning izi turoperator saytlariga borib taqaladi — o'sha yerdan ensiklopediyalarga o'tgan. Taqqoslang: Chimyon va Beldersoyda chang'i uchun balandlik farqi 300–565 m, o'rtacha shveytsar kurortida 1 500–2 000 m.
«Katta Chimyon — Toshkent yaqinidagi eng baland cho'qqi». Yo'q. Toshkent viloyatining eng balandi — Piskom tizmasidagi Adelunga, 4 301 m; undan ikki metr pastda Beshtor, 4 299 m. Katta Chimyon 3 309 m. Lekin Chimyonda boshqa, haqiqiy birinchilik bor: u nisbiy balandlik bo'yicha viloyatda birinchi — shuning uchun uni Toshkent ko'chasidan ko'rasiz, Adelungani esa yo'q.
«Men Chimyon cho'qqisiga chiqdim». Ko'pincha yo'q. Haqiqiy cho'qqi 3 309 m da va u yerga chiqish qoyali uchastkalar tufayli xavfli, shuning uchun triangulyatsiya belgisi pastroqqa — 3 275 metrga o'rnatilgan. Turistik va alpinistik yo'llarning odatdagi oxirgi nuqtasi shu belgi. Ya'ni ko'pchilik cho'qqidan 34 metr pastda to'xtaydi.
Nom haqida#
«Chimyon» — bu Toshkent viloyatida o'ylab topilgan nom emas. Toponimist Suyun Qorayev yozadi: bu nom Farg'ona vodiysidan ko'chib kelgan aholi bilan birga kelgan, xuddi Nanay, Burchmulla, Sijjak kabi. Farg'ona viloyatida haligacha Chimyon shaharchasi bor.
Ma'nosi haqida esa ikki qarash bor. H. Hasanov «Devonu lug'otit turk»dagi «o'tloq» ma'nosidagi chimgan so'ziga bog'lab, Chimyonni «serchim joy» deb izohlagan. Qorayev bu izohni keltirar ekan, «ehtimol» deb yozadi — ya'ni olim ehtiyot bo'ladi, ommaviy matnlar esa bo'lmaydi. Ikkinchi qarash: sug'dcha chem (chim) — «g'ov, to'siq, ihota».
Havolalar#
- Chimyon bazasi — 1600 m, barcha yo'llarning boshi
- Kichik Chimyon — 2098 m, bir kunlik eng mashhur chiqish
- Katta Chimyon — 3309 m
- Beldersoy — kanat yo'li va chang'i vodiysi
- Kumbel dovoni — 2550 m
- Chorvoq suv ombori — dara og'zidagi ko'l