Farg'onadan Shohimardongacha 55 kilometr. Shu 55 kilometrda siz O'zbekistondan chiqasiz, Qirg'iziston yerini kesib o'tasiz va yana O'zbekistonga kirasiz.
Sababi oddiy: Shohimardon O'zbekistonning asosiy hududiga tegmaydi. U to'liq Qirg'iziston bilan o'ralgan 90 kvadrat kilometrlik yer bo'lagi — Botken viloyati, Qadamjay tumani ichida. Asosiy hududdan taxminan 17 kilometr uzoqda, aholisi o'n mingga yaqin.
Shuning uchun bu yerga borish rejasi boshqa hech qanday tog' qishlog'iga o'xshamaydi. Pasport shart, yo'lda chegara nazorat punktlari bor, chet el fuqarolari uchun tartibni oldindan aniqlash kerak.
Eksklav nima va nechtasi qolgan#
Eksklav — bu davlatning asosiy hududidan ajralgan, atrofi boshqa davlat bilan o'ralgan yer bo'lagi.
O'zbekistonning Qirg'iziston ichidagi eksklavlari uzoq vaqt to'rtta deb sanalgan: So'x, Shohimardon, Chon-G'ara (Qalacha) va Jangayl. 2026-yilning 23-iyunida Jangayl rasman Qirg'izistonga o'tkazildi — ya'ni hozir uchtasi qoldi.
Ularning ichida eng kattasi So'x: manbalar maydonini 220 dan 325 kvadrat kilometrgacha beradi, aholisi 2022-yilda 80 600 kishi. Qiziq tomoni — So'x aholisining deyarli hammasi tojiklar.
Shohimardon ikkinchi o'rinda: 90 km², o'n ming aholi. Chon-G'ara juda kichik va uning maydoni haqida ishonchli raqam topa olmadik.
Balandligi: to'rtta manba, to'rtta raqam#
Uchta manba 1 500, 1 543 va 1 550 metr beradi — bular bir-biriga yaqin va bizning raqamimiz shu oraliqda. Ingliz Vikipediyasi esa 1 975 metr deydi. Xuddi shu maqolada Farg'onadan masofa 155 km deb yozilgan, holbuki rasmiy viloyat sayti ham, rus Vikipediyasi ham 55 km beradi. Ya'ni ikkita raqam ham bir xil tarzda buzilgan.
Biz 1 550 metrni qoldirdik, lekin bu raqam ham aniq o'lchov emas.
Eksklav ichida nima bor#
Qishloqning o'zi. Oqsuv va Ko'ksuv soylari shu yerda qo'shilib Shohimardonsoy bo'ladi. Qishloq 1 550 metrda, ya'ni yozda Farg'ona vodiysidan sezilarli salqin — odamlar aynan shuning uchun keladi.
Kanat yo'li va Qurbonko'l. Qishloq ustidan Qurbonko'lga kanat yo'li chiqadi, chipta 40 000 so'm. Ko'l 1766-yildagi tog' ko'chkisidan paydo bo'lgan: uzunligi 170, eni 60 metr, chuqurligi 5–10 metr, yozda suvi 10–15 daraja. Muhim tafsilot — ko'lning o'zi Qirg'iziston hududida, ya'ni siz eksklavdan chiqib borasiz. Pasport yoningizda bo'lsin.
Yordon — eksklavning ikkinchi qishlog'i, Ko'ksuv bo'yida 1 606 metrda, Shohimardondan 8 km yuqorida. Odam kamroq, soy bo'yida archa va yong'oq bor.
Qizilg'aza cho'qqisi — 2 568 metr, eksklavning eng qulay cho'qqisi. Yordondan yoki Shohimardondan yaylovlar va shag'al yonbag'ir bo'ylab 12 km, etti soat. Eng balandi emas: ingliz Vikipediyasi eksklavning eng baland nuqtasini Olmaliq cho'qqisi, 2 841 metr deb ko'rsatadi.
Balandlik haqida yana bitta farq: OpenStreetMap Qizilg'azani 2 568 metr deb belgilaydi, sun'iy yo'ldosh relyef modeli (SRTM) esa 2 527 metr beradi.
Vodiyning qolgan qismi#
Farg'ona vodiysi — mamlakatning eng zich aholi yashaydigan joyi va bu tabiat uchun nima anglatishini bitta misol ko'rsatadi.
Yozyovon davlat tabiat yodgorligi — vodiyning shimolidagi qumli cho'l bo'lagi, 399 metrda. U muhofaza qilinadi, chunki vodiyda haydalmagan yer deyarli qolmagan. Bahorda bu yerda lolaqizg'aldoq va cho'l o'tlari ochiladi, jizzaq va yulg'un o'sadi. Yo'l tekis, bir-ikki soatlik sayr.
Karkidon suv ombori — Farg'ona shahridan 40 km sharqda, adirlar orasida, 640 metrda. Baliq ovi, qirg'oqda kun o'tkazish, atrofdagi qirlar bo'ylab oson yurish. Yozda soya kam — panoh bilan boring.
Andijon tomonida adirlar bor: Bog'ishamol qirrasi (617 m, shahardan 12 km, bir-ikki soatlik tekis yurish) va undan yuqoridagi Qizilchek (764 m, qirra bo'ylab 3 km). Ikkalasida ham daraxt yo'q — yozda ertalab chiqiladi.
Qoratog' — 1 350 metr, Andijon viloyatining eng baland qulay nuqtasi, Andijon suv ombori ustida. Ikkalasi ham chegaraga yaqin: pasport shart, to'g'on va nasos stansiyalarini suratga olish taqiqlanadi.
Vodiydan ko'rinadigan, lekin vodiydan borilmaydigan tog'lar#
Namangan tomonidagi eng chiroyli joylar vodiy tekisligidan emas, Angren tomonidan boriladi.
Arashan ko'llari Angren platosida 2 768–2 899 metrda turadi: bu oltita ko'ldan iborat guruh, to'rttasi tektonik, ikkitasi muzlik ko'li. Yo'l Ertoshdan 50 kilometrlik 4×4 yo'li bilan boradi, hudud chegara zonasida.
Ko'llar ustida Arashan cho'qqisi — 3 750 metr, lager yonidan bir kunlik halqa: 10 km va 1 028 metr. Sharqroqda Zekirko'l — taxminan 3 660 metr, 3 080 metrdagi lagerdan 4,2 km va 584 metr. Oltinko'l esa pastroqda, 2 530 metrda: Suyuqsu daryosi bo'ylab 7,4 km va 878 metr.
Yo'lda Arashan kaskadi bor — mashinadan atigi bir kilometr, ko'llarga ko'tarilishdan oldin to'xtash uchun.
Namangan tomoniga qanday boriladi#
Yuqoridagi tog'larga vodiydan chiqib bo'lmaydi — yo'l Toshkent tomonidan, Angren orqali ketadi.
Toshkentdan Angrengacha asfalt, undan Ertoshgacha ham. Ertoshdan keyin ko'llargacha 50 kilometr 4×4 yo'li boshlanadi — oddiy mashina bu yerdan o'tmaydi. Umumiy masofa 200 kilometrdan oshadi, vaqti besh soatdan ko'p.
Tur-operatorlar bu yo'nalishga ikki-uch kunlik jip-tur taklif qiladi, narxi kishi boshiga 900 000 so'm atrofida. Bunga transport, ko'pincha ovqat va chegara ruxsatnomasini rasmiylashtirish kiradi.
Mustaqil borsangiz, ruxsatnomani ham o'zingiz oldindan hal qilasiz va 4×4 topasiz. Lagerda tunash uchun chodir, isitgich va butun ovqat kerak: bu yerda do'kon ham, uy-mehmonxona ham yo'q.
So'x: ikkinchi eksklav#
Shohimardonga borganingizda So'x haqida eshitasiz, shuning uchun uni ham aytib qo'yamiz.
So'x — O'zbekistonning Qirg'iziston ichidagi eng katta eksklavi. Maydoni haqida manbalar kelishmaydi: ingliz Vikipediyasining tuman haqidagi maqolasi 220 km² beradi, eksklavlar ro'yxati 234 km², ba'zi manbalar 325 km² deydi. 2022-yilda aholisi 80 600 kishi.
Eng qiziq tafsilot demografik: eksklavlar ro'yxatining ta'kidlashicha, So'x aholisining 99 foizi tojiklar, qolgani qirg'izlar, o'zbeklar esa deyarli yo'q. Ya'ni O'zbekistonning Qirg'iziston ichidagi eng katta yer bo'lagida tojikcha gapiriladi.
Bizning bazada So'xdan hech qanday joy yo'q — u yerda yozilgan trek ham, tekshirilgan nuqta ham yo'q. Bu bo'shliqni tan olamiz.
Qizilg'azaga chiqish#
Eksklavdagi yagona jiddiy marshrut — Qizilg'aza, 2 568 metr. Yo'l Yordondan yoki Shohimardondan boshlanadi va o'n ikki kilometr, yetti soat oladi.
Marshrut uch qismga bo'linadi: soy bo'ylab yaylovlargacha, so'ng ochiq yon bag'ir, oxirida tik shag'al. Suv faqat birinchi qismda — pastdagi soyda. Undan keyin butun kunlik suvni ko'tarib chiqasiz.
Yo'l belgilanmagan va bu yerda bu oddiy kamchilik emas: chegara chizig'i aynan qirradan o'tadi. GPS treksiz yurmang.
Chodir tikish mumkin, lekin balandlikda tunni o'tkazish uchun issiq kiyim kerak: 2 500 metrda yozda ham kechasi sovuq bo'ladi.
Amaliy qism#
Yo'l. Toshkentdan Shohimardonga 330 km, besh yarim soat. Farg'onadan 55 km. Yo'lda chegara nazorat punktlari.
Hujjat. Pasport — bu shart, muhokamaga o'rin yo'q. Chet el fuqarolari uchun tartib alohida; oldindan aniqlang.
Qachon. May–sentabr. Qishda yo'l va kanat yo'li ishlamasligi mumkin.
Nima kerak. Qurbonko'lga chiqish uchun 40 000 so'm. Qizilg'azaga chiqsangiz — suv (soyda bor, tepada yo'q), GPS trek va yaxshi oyoq kiyim.
Chegara yaqinidagi barcha joylar alohida ro'yxatda yig'ilgan — u yerda nima kerakligi har bir joy uchun alohida yozilgan.