1984-yilda Moskvada Eduard Murzayevning «Xalq geografik atamalari lug'ati» bosildi — 653 sahifa, Sibirdan Pomirgacha bo'lgan yerlarda odamlar tog'ni, suvni va dashtni qanday atagani. O'sha kitobda «soy» so'zi ham bor. Murzayev yozadi: soy, sayr, chay — «shag'al, shag'alli yotqiziq, sayozlik, quruq o'zan, jar, jardagi ariq, daryo». Keyin qo'shadi: «O'zbekcha shakllari soy, say — "tog' daryochasi", "vodiy"».
Ya'ni Sarmishsoy, Zambatsoy, Beldersoy, Aqsarsoy — bularning hammasi bitta so'zning takrorlanishi emas. Ular «falon daryocha», «falon jar» degani. Nomni bilsangiz, xaritada nima borligini tushunasiz.
Oltita so'z, oltita relyef#
Bu oltita so'z O'zbekiston xaritasining yarmini ochadi. Ma'nolari Murzayev lug'atidan.
| So'z | Nima degani | Qayerdan | Misol |
|---|---|---|---|
| soy | tog' daryochasi, quruq o'zan, jar | turkiy; Mahmud Koshg'ariyda saj «toshloq joy» | Sarmishsoy, Beldersoy, Navolisoy |
| dovon | tog' dovoni, tizma osha o'tadigan yo'l | mo'g'ulcha dabaadan; tojikcha davon, qirg'izcha daban bilan bir ildiz | Kumbel dovoni, Oqshuran dovoni |
| qir | dala, dasht, plato; tizma, tog' qirrasi; chekka, yoq | turkiy; qadimgi turkiyda qır «tekis balandlik» | Qirdaptir |
| cho'qqi | eng yuqori nuqta; so'zma-so'z «tepa boshi» | turkiy; qirg'izcha choqu, qozoqcha shoqı | Oqtosh cho'qqisi, Hazrat Sulton cho'qqisi |
| ko'l | ko'l | turkiy köl; tojikchada ham kul bor | Aydarko'l, Urungach ko'llari, Shovurko'l |
| buloq | buloq, chashma, soy boshi | turkiy bulaq; mo'g'ulcha bulag | Mingbuloq, Qanbeshbuloq |
Bir narsaga e'tibor bering: cho'qqi ham, tepa ham tanadan olingan. Murzayev chokʻu uchun «so'zma-so'z: tepa, bosh» deb yozadi, tepe uchun esa qadimgi turkiy töpü — «tepa, chakka, bosh, cho'qqi». Tog'ning eng balandi — uning boshi. Xuddi shunday, bel so'zi ham tanadan: Murzayevda o'zbekcha bel — «dovon, tog' qirrasidagi egar, biror narsaning o'rtasi». Shuning uchun dovonni «bel» deb ataydigan joylar ko'p.
Ko'rinishidan boshqa so'zlar#
Ba'zi so'zlar aldaydi. Ularning ma'nosi bugungi tildagidan farq qiladi.
Adir — bu shunchaki tepalik emas. Murzayev aniq yozadi: «Farg'ona vodiysi va Yettisuvda adir — Tyanshan tog'larini chekkasidan o'rab turgan, yemirilgan tepalikli tog' oldi, tog'lar bilan tekislik orasidagi mintaqa». Ya'ni adir — tog'ning o'zi ham, tekislik ham emas, ikkisi orasidagi chiziq. Andijondagi Bog'ishamol va Qizilchek adirlari shu ta'rifga to'liq tushadi.
Qishloq — «qish» so'zidan. Murzayevda: «qishloq — qishlov, qishki uy-joy, doimiy qishloq aholi punkti». Ya'ni qishloq dastlab qishda turiladigan joy bo'lgan; yozda odamlar boshqa joyga — yaylovga chiqqan. Murzayev yayla uchun: «yozgi qo'noq, yozgi yaylov». Ikki so'z bitta hayot tarzining ikki uchi.
Kent esa turkiycha emas. Lug'atda: «kend, kent — shahar, aholi punkti (turkiy, tojik, afg'on, fors)… Qadimgi turkiy lug'atda känd "shahar" sug'd tilidan olingan so'z sifatida berilgan». Tojikcha kand(a) — «shahar, qo'rg'on». Shuning uchun Toshkent, Samarqand, Qo'qon, Panjikent — bir oiladan.
Arashon ham tashqaridan kelgan. Murzayev: «arasan, arashan, arshan — mineral buloq, shifobaxsh mineral suv, issiq shifobaxsh buloq». Va davomi: «Mo'g'ul va turkiy shakllar sanskritcha rasayana — "nektar, xudolar ichimligi, shifobaxsh suv" so'zidan». Toshkent viloyatidagi Arashon ko'llari va Arashon cho'qqisi shu nomni yuritadi — demak, atrofda issiq yoki mineral suv qidirish mantiqan to'g'ri.
Ranglar va sonlar#
Xaritadagi ranglar bezak uchun emas. Qora, oq, qizil, ko'k — bular suvning, toshning, tuproqning belgisi. Daydi katalogidagi 171 ta manzil nomi orasida «qizil» olti marta, «qora» to'rt marta, «ko'k» va «oq» uch martadan uchraydi.
Sonlar ham ko'p: Mingbuloq, Mingtuxum, Uchtosh, Qanbeshbuloq. «Ming» bu yerda aniq hisob emas — «juda ko'p» degani. Mingbuloqda ming dona buloq sanalmagan.
Katta nomlar: nimasi aniq, nimasi rivoyat#
Toshkent. Shahar IV–V asrlardan Chach, Chochkent, Shoshkent, Binkent nomlari bilan tilga olinadi. «Toshkent» shakli faqat XI asrda — Beruniy va Mahmud Koshg'ariy asarlarida — paydo bo'ladi. Koshg'ariy uni birinchi bo'lib «tosh shahar» deb izohlagan. Ya'ni nom shaharning o'zidan ancha yosh.
Orol. Murzayevda: «aral — orol (turkiy, mo'g'ul)… o'zbekcha orol». Dengiz nomi shundan: bir vaqtlar Amudaryo deltasida orollar ko'p bo'lgan.
Ustyurt. Nomi turkiy üst — «yuqori tomon, yuqori qism» so'ziga borib taqaladi. Plato tekislikdan tik ko'tarilib turadi, nom shuni aytadi. Platoning tik chekkasi — chink. Murzayev bu so'zni ham yozgan: «ching — platoning tik, ko'pincha vertikal jari, balandligi 300–350 m ga yetadi». Barsakelmas ustidagi chink ham shu.
Nurota. Shahar tarixi ko'pincha Aleksandr Makedonskiy bilan bog'lanadi — go'yo u shu yerda Nur qal'asini qurgan. Bu rivoyat: rus Vikipediyasi ham «rivoyatga ko'ra» deb yozadi. Hujjatda esa boshqa narsa bor: X asr tarixchisi Narshaxiy Buxoro haqida yozarkan, shahar hali yo'q paytda atrofda bir necha qishloq borligini aytadi va birinchi bo'lib Nurni sanaydi. Ya'ni Nur — Buxoroning o'zidan qadimiyroq qishloq nomi. Aleksandr haqidagi qism — arxeologik dalil emas, an'ana.
Nega bu kerak#
Nomni bilish yo'lni oldindan ko'rsatadi. -soy bilan tugagan joyda suv bor va yomg'irdan keyin sel bo'lishi mumkin. Dovon — ko'tarilish va shamol. Adir — yozda soyasiz va issiq. Buloq — suv olish nuqtasi, lekin kimsan buloqqa qarab hayvon ham keladi.
Va yana bir narsa: mahalliy nom — mahalliy odamning mehnati. Har bir «Aynatosh», «Teshik-Tosh», «Qirdaptir» — kimdir ko'rgan va aytgan. Xaritadagi lotin harflari ustiga yozilgan bu so'zlar bu yerda avloddan avlodga yashab kelgan odamlarning ishi.
Havolalar#
- Sarmishsoy darasi — «Sarmish daryochasi», Navoiy yaqinida
- Kumbel dovoni — 2550 m, Beldersoy bilan Chimyon orasida
- Mingbuloq — «ming buloq», Bo'stonliqda
- Teshik-Tosh g'ori — «teshik tosh», Boysunda
- Aydarko'l — Qizilqum chekkasidagi ko'l
- Barcha ko'llar