1958-yilda arxeolog X. Muhamedov Navoiydan 35 km shimoli-sharqdagi darada qoyatosh rasmlarini birinchi bo'lib ilmiy qayd etdi. Keyin bu yerda N. Toshkenboyev (1966), Jomonqul Kobirov (1963–1976, uning 1976-yilgi kitobi «Sarmishsoyning qoya toshlaridagi rasmlar» deb ataladi) ishladi. 1987-yildan buyon dara bilan Muhiddin Xo'janazarov shug'ullanadi.
Dara Nurota tog'lari tarkibidagi Qoratog' tizmasining janubiy yon bag'rida, Navbahor tumanida. Uzunligi 30 km, lekin rasmlarning asosiy qismi atigi 2–2,5 km lik tor qismda, ikki qirg'oqda, 15 ta guruhga to'plangan. Qoya — kembriy davri qizil qumtoshi; shu qattiq yuza rasmni to'rt ming yil saqlab qolgan.
Nechta rasm bor? Raqamlar bir-biriga to'g'ri kelmaydi#
Sarmishsoy haqida eng ko'p takrorlanadigan gap — «o'n mingdan ortiq rasm». Manbalarni yonma-yon qo'yganda boshqacha ko'rinish chiqadi.
| Raqam | Kim aytgan | Qachon | Nimani sanaganini aytadimi? |
|---|---|---|---|
| ≈4 000 | YUNESKO dastlabki ro'yxati (Ref. 5307) | 2008 | dara |
| ≈4 000 | O'zbekiston milliy ensiklopediyasi | — | dara |
| 6 000 (darada 4 000 dan ortiq) | M. Xo'janazarov, ICOMOS to'plami | 2011 | ha, aniq ajratgan |
| 10 000 dan ortiq | «Вестник НГМК» jurnali | 2012 | «dara VA uning atrofida» |
| 10 000 / «4 000 dan ortiq» | YUNESKO yangi ro'yxati (Ref. 6784) | 2024 | yo'q — bir sahifada ikki raqam |
| 20 000 dan ko'p | qalampir.uz maqolasidagi cho'ponning gapi | 2019 | yo'q — taxmin |
Manba: ICOMOS «Rock Art in Central Asia» (2011); whc.unesco.org/en/tentativelists/5307 va /6784; Вестник НГМК №1, 2012
Tarixi shunday: darani eng uzoq o'rgangan olimning o'z raqami — darada 4 000 dan ortiq, butun yodgorlikda 6 000 ta. «O'n mingdan ortiq» raqami esa 2012-yilda paydo bo'lgan va o'shanda ochiq yozilgan: bu dara va uning atrofidagi rasmlar, ya'ni Qoratog'dagi o'nlab qo'shni soylar bilan birga. 2024-yilgi YUNESKO hujjatida shu raqam «atrofi» degan qo'shimchasiz ko'chirilgan — va o'sha hujjatning o'zida bir necha satr pastda «4 000 dan ortiq» deb yozilgan. Yigirma ming degan raqam esa gazeta maqolasida mahalliy cho'ponning og'zidan chiqqan taxmin.
To'rt ming yil: to'g'rimi?#
O'zbekiston davlat ro'yxatida raqam bor. Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktabrdagi 846-son qarori bilan qabul qilingan moddiy madaniy meros ob'ektlari milliy ro'yxatida Sarmishsoy qoyatosh rasmlari shunday yoziladi: «Mil. avv. V — II ming yillik».
Xo'janazarovning ICOMOS to'plamidagi bobida biroz boshqacha: «Eng qadimgi Sarmishsoy petrogliflari tosh va bronza davrlariga (mil. avv. VI–II ming yilliklar) oid». YUNESKO hujjatida esa ko'pchilik rasm bronza davriga — mil. avv. 3000–900-yillarga — qo'yilgan.
Ya'ni «to'rt ming yil» — bu bronza davri qatlamining o'rtasi va bu adolatli. Lekin ikkita muhim izoh bor.
Birinchisi. Sarmishsoyda hech bir rasm laboratoriyada sanalmagan. Yosh faqat uslub, bo'yoq-qatlam (patina) rangi, rasmlarning bir-birining ustiga tushishi va qurol-ashyolar bilan taqqoslash orqali chiqariladi. Xo'janazarovning o'zi shu bobda ochiq yozadi: «Sarmishsoy petrogliflarining tipologiyasi hali ishlab chiqilmagan, batafsil davrlashtirish yo'q; eng qadimgi guruhlarni sanash hamon juda shubhali: neolitmi, eneolitmi yoki bronza davrimi?»
Ikkinchisi. Dalilga eng yaqin turgan narsa — hayvon. Eng qadimgi qatlamda yovvoyi buqa, tur (Bos primigenius) ko'p chizilgan. Bu hayvon mil. avv. II ming yillik oxirida bu yerlarda tugagan deb hisoblanadi. Demak, tur tasvirlangan qoyalar undan oldin o'yilgan. Bu — sana emas, mantiq; lekin u haqiqiy dalilga suyanadi.
Sarmishsoy bitta davr emas#
Eng qiziq tomoni ham shu: bu yerda odamlar to'xtamay chizgan. Bir xil qoyada bir necha ming yil oralig'idagi izlar yonma-yon turadi.
| Davr | Nima chizilgan |
|---|---|
| Tosh va bronza davri | tur, bizon, bug'u, quloni, jayron, yo'lbars va qoplon kabi yirtqichlar, tog' echkisi, to'ng'iz, it; ov sahnalari |
| Temir davri | otliqlar, ot, tuya, kamon va o'q-dori, qilich, xanjar, bosh kiyimlar, tuzoqlar |
| Ilk o'rta asrlar | zardushtiy olov mehrobi oldidagi kohinlar, qurbonlik, shohona ov — Sug'd shahar san'ati uslubida |
| So'nggi o'rta asr — XX asr | chilim chekayotgan odamlar, tamg'alar, arabcha yozuvlar |
Rasmlarning o'lchami odatda 30–40 sm, ba'zan 70–80 sm, ayrimlari bir metrdan katta.
Dara faqat rasmdan iborat emas. Vodiyning o'rta qismida, taxminan 35 km² maydonda 200 dan ortiq qadimgi manzilgoh, qabriston va rasm to'plami qayd etilgan: tuproq va tosh qo'rg'onlar, tosh sag'analar, tosh devor bilan o'ralgan qabrlar, mozorlar. Dara og'zi yaqinida Uchtut — paleolit ustaxonalari va neolit chaqmoqtosh konlari.
Qo'riqxona bor, qorovul yo'q#
Sarmishsoyning huquqiy holati qog'ozda mustahkam. 1991-yilda bu yerda 5 000 gektarlik buyurtma qo'riqxona tashkil etilgan. 2004-yilda Navoiy viloyati hokimligi tarixiy-madaniy va tabiiy-landshaft muzey-qo'riqxonasi maqomini bergan. 2019-yilgi 846-son qaror bilan darada to'rtta ob'ekt — Sarmishsoyning o'zi, qoyatosh rasmlari va Sarmishsoytepa 1 va 2 — milliy ro'yxatga kiritilgan, davlat mulki deb belgilangan.
Amalda esa ICOMOS to'plamida shunday yozilgan: muzey-qo'riqxona uchun o'n ikki kishilik shtat rejalashtirilgan edi — direktor, ilmiy xodimlar, yo'lboshlovchilar, qorovullar. «Ammo qarorni bajarish uchun mablag' ajratilmadi, shuning uchun hech kim ishga olinmadi va davlat organi qo'riqlashni yo'lga qo'ymadi». Yodgorlik chegaralari ham belgilanmagan.
Bosim esa bor: darada yozda ikkita bolalar lageri ishlaydi va iyundan avgustgacha u yerda 5 000 ga yaqin odam bo'ladi. YUNESKO hujjati zararning turini ham aytadi: sayyohlar aerozol bo'yoq bilan qoya ustiga o'z ismini yozadi; eng qimmatli rasmlarni ko'chirib olishga urinishlar bo'lgan.
Yaxshi xabar ham bor. 2003-yildan beri bu yerda O'zbekiston–Norvegiya loyihasi ishlaydi — uni Xo'janazarov va Anne-Sofi Xyugen boshqargan; graffitini tozalash o'shandan beri olib borilmoqda. Loyihani Norvegiya Tashqi ishlar vazirligi va Norvegiya Madaniy meros direksiyasi qo'llab-quvvatlagan.
Uchta noto'g'ri gap#
«Sarmishsoy — YUNESKO merosi». Yo'q. U faqat dastlabki ro'yxatda (tentative list): 2008-yil 18-yanvarda Ref. 5307 nomi bilan kiritilgan, 2024-yil 30-oktabrda esa yangi hujjat — Ref. 6784 — topshirilgan. Asosiy ro'yxatga hech qachon kiritilmagan. Butun O'rta Osiyoda faqat bitta qoyatosh yodgorligi Butunjahon merosi ro'yxatida: Qozog'istondagi Tamg'ali, 2004-yildan.
«Dunyodagi eng qadimgi qoyatosh rasmlari». Yo'q, va farq juda katta. Sarmishsoyning eng jasur da'vosi ham Fransiyadagi Shove g'ori rasmlaridan o'n minglab yil yosh. Sarmishsoyning haqiqiy unvoni boshqa: O'zbekistondagi eng katta va eng ko'p o'rganilgan qoyatosh yodgorligi.
«Zarautsoy — yolg'on» yoki «Zarautsoy — paleolit». Ikkalasi ham noto'g'ri. Surxondaryodagi Zarautsoy rasmlari davlat ro'yxatida mezolit davriga qo'yilgan. Bir paytlar u paleolit deb e'lon qilingan edi, lekin A. Formozov 1964–1966-yillarda bu da'voni rad etdi va yana bir narsani aniqladi: oldingi tadqiqotchi ko'rsatgan rasmlarning katta qismini topib bo'lmadi — ba'zi joylarda qoyadagi tabiiy qizil dog'lar rasm deb o'qilgan ekan. Keyinchalik Xo'janazarov u yerda 27 ta emas, 8 ta g'or va 200 dan ortiq emas, 40 ta tasvir qayd etdi.
Borish haqida#
Sarmishsoyga Navoiydan mashinada bir soat. Bahor va kuz eng yaxshi vaqt: yozda dara issiq, qoya qiziydi va rasmni ko'rish qiyin — yumshoq yon yorug'likda ular ancha aniq chiqadi, ya'ni erta tong yoki kech kunduz.
Havolalar#
- Sarmishsoy darasi — dara va muzey-qo'riqxona
- Nurota tog'lari — Sentob — xuddi shu tizmaning g'arbiy qismi
- Aydarko'l — Sarmishsoydan keyin qo'nish mumkin bo'lgan joy
- Teshik-Tosh g'ori — Boysundagi paleolit yodgorligi
- Obirahmat g'ori — Toshkent viloyatidagi paleolit makoni
- G'orlar