Yaylovga chiqasiz, uzoqda poda va chodir ko'rinadi. Shu payt ikkita katta it sizga qarab yuguradi va hurib keladi. Birinchi instinkt — qochish yoki tosh olish. Ikkalasi ham noto'g'ri va ikkalasi ham holatni yomonlashtiradi.
Tog'da odob — shirin so'z haqida emas. U ish haqida: yaylovda odamlar yashaydi va ishlaydi, siz esa ularning ish joyidan o'tyapsiz. Quyida — eng ko'p uchraydigan holatlar va ularda nima qilinishi.
It: turing, qochmang#
Cho'pon iti podani qo'riqlaydi va u sizni ko'rgan zahoti bosqichma-bosqich ish qiladi: avval huradi, keyin qo'rqitib yaqinlashadi, keyingina hujum qiladi. Deyarli har doim birinchi ikkitasi bilan tugaydi — agar siz uni uchinchisiga majburlamasangiz.
Nima qilinadi:
- To'xtang. Yugurish itga «quvla» degan signal beradi. Itga sizni ko'rib, tahdid emasligingizni tushunishga vaqt bering.
- Ko'ziga tikilmang va past ovozda gapiring. To'g'ridan-to'g'ri qarash — tahdid.
- Qichqirmang, tosh otmang, tayoqni silkitmang. Uchalasi ham hujumni tezlashtiradi.
- Sumkani oldingizga oling. U to'siq vazifasini bajaradi.
- Bir maromda, sekin uzoqlashing. Podadan chetlanib o'ting; it sizni «ketyapti» deb ko'rgach, orqaga qaytadi.
- Cho'ponni chaqiring. Bitta «Hoy!» yetadi — u itini bitta ovoz bilan to'xtatadi.
- It yo'lni to'sib tursa yoki tinchimasa — kelgan yo'lingizdan qayting. Bahslashadigan narsa yo'q.
Poda: yorib o'tmang#
Yo'lda qo'y podasiga duch kelsangiz, ikkita qoida bor. Birinchisi — podani ikkiga bo'lmang: to'xtang va butun poda o'tib ketsin yoki chetlanib aylanib o'ting. Ikkinchisi — ovozni past tuting: yugurgan va qichqirgan odam podani tarqatib yuboradi, cho'pon esa uni bir soat yig'adi.
Ot yoki eshak yuk bilan kelayotgan bo'lsa, yo'lni bo'shating va pastki tomonga o'ting — hayvon o'zidan pastdagi narsadan kamroq hurkadi. Tik yon bag'irda buni ehtiyot bilan qiling.
Cho'pon bilan gaplashish#
Yaylovdagi odam — tog'dagi eng foydali ma'lumot manbai. U dovonda qor bor-yo'qligini, qaysi buloq qurimaganini va qaysi so'qmoq yopilganini xaritadan yaxshiroq biladi.
Gaplashishning tartibi oddiy:
- Salom bering va to'xtang. Yurib ketaturib salom berish — salom emas.
- Qayerga ketayotganingizni ayting. «Kumbelga chiqamiz» — bu javob ham, hurmat ham.
- So'rang. Suv, dovon, yo'l, havo. Uchta savol yetadi.
- Rahmat ayting va ketishga shoshilmang. Bir-ikki daqiqa gaplashish — bu almashuv.
Surat olishdan oldin so'rang. Bitta gap: «Surat olsam bo'ladimi?». Rad javobi ham bo'ladi.
Mehmondo'stlik: qanday qabul qilinadi#
Cho'pon sizni choyga chaqirsa yoki bola kumis uzatsa, bu savdo emas. Va rad etish — hatto muloyim rad etish ham — ranjitadi.
To'g'ri yo'li:
- Oz qabul qiling. Bir piyola choy, bir qultum ayron. To'liq o'tirish shart emas, lekin butunlay rad etmang.
- Pul taklif qilmang. Choy uchun pul uzatish — bu mehmondo'stlikni savdoga aylantirish va ochiq haqorat.
- Buning o'rniga narsa qoldiring. Choy, shakar, non, bolalarga shirinlik. Bu sumkada har doim bo'lishi kerak bo'lgan yuz gramm.
- Bolalarga pul bermang. Bu ularni yo'lda pul so'rashga o'rgatadi va keyingi guruhga muammo bo'ladi. Shirinlik yoki daftar-ruchka — boshqa masala.
Qishloqda mehmon uyida tunasangiz yoki ovqat yesangiz — bu boshqa: bu xizmat va uning narxi bor. Narxni oldindan so'rang; keyin so'rash noqulaylik tug'diradi.
Qishloqda#
- Buloq va ariq. Ariqda qo'l yuvish mumkin, lekin yuqorida buloqning o'zi bo'lsa, unga sovun tegizmang: pastda odam ichadi.
- Hovliga kirmang. Ochiq darvoza taklif emas. Ovoz bering va kutib turing.
- Ayollar va ichkari. Ruxsatsiz surat olmang, dasturxonni olmang, uy ichini olmang.
- Kiyim. Qishloqda shortik va ochiq mayka — mumkin bo'lsa ham, noqulaylik tug'diradi. Bir tabaqa ustki kiyim sumkada turadi.
Yo'lda: kim kimga joy beradi#
Tor so'qmoqda tartib shunday: yuqoriga chiqayotgan odam ustunlik oladi. Sababi mexanik — ko'tarilayotgan odamning ritmi bor va uni buzish qimmatga tushadi, tushayotgan odam esa osonroq to'xtaydi.
Chorva har doim birinchi. Ot bilan kelayotgan odam ham birinchi.
Guruh bilan yurayotgan bo'lsangiz, tor joyda bir qatorda turing va o'tayotgan odamga salom bering. Tog'da salomlashish odati bor va u bekorga emas: keyin sizni qidirish kerak bo'lsa, shu odamlar sizni ko'rganini aytadi.
Shlagbaum, ruxsatnoma va pul#
Ko'p yo'llar shlagbaum bilan tugaydi. Bu ba'zan qo'riqxona chegarasi, ba'zan chegara zonasi, ba'zan xususiy yer. Uchalasida ham javob bir xil: bahslashmang, so'rang.
Rasmiy to'lovlar bor va ular kichik:
| Nima | Narx, so'm | Izoh |
|---|---|---|
| Ugom-Chotqol milliy bog'iga kirish | 15 000 | Chet elliklar uchun 30–60 ming |
| Zomin milliy bog'iga kirish | 20 600 | Har bir odam uchun |
| Yo'lboshlovchi, bir kun | 250 000 | Guruh uchun; odatda 200–300 ming |
| Alpinist-yo'lboshlovchi, bir kun | 650 000 | Guruh uchun |
| Chimyonda mehmon uyi, bir kecha | 800 000 | Xona uchun |
Source: Daydi narxlar ma'lumotlari, 2026-yil 1-sentabrdan
Kvitansiyani saqlang: ikkinchi postda uni so'rashlari mumkin. Chegara zonasi uchun ruxsatnoma esa bir necha kun oladi va uni joyida hal qilib bo'lmaydi — Beshtor, Shovurko'l, Adelung va Piskom tizmasidagi boshqa marshrutlar shunday.
Mashinada qishloqdan o'tish#
Yo'lning oxirgi o'n kilometri ko'pincha qishloq ichidan o'tadi va aynan shu yerda ko'p xafagarchilik tug'iladi.
- Sekin yuring. Grunt yo'lda tez ketgan mashina hovlilarga chang soladi va bolalar yo'lda o'ynaydi.
- Signal bermang. Yo'lda mol turgan bo'lsa, kuting; signal podani hurkitadi.
- Mashinani darvoza oldiga qo'ymang. Traktor yoki mol o'tadigan joyni to'smang; avtoturargoh bo'lmasa, so'rab qo'ying.
- Chiqindini qishloqda tashlamang. Tog'dan olib tushgan xaltangizni birinchi ko'rgan konteynerga emas, shaharga olib boring — tog' qishlog'ida chiqindi tashish tizimi ko'pincha yo'q.
Qo'shni lager#
Tunash joyi ko'p bo'lmagan joylarda — Kumbel yaylovlari, Arashan ko'llari, Pulatxon platosi — siz yolg'iz bo'lmaysiz.
- Chodiringizni boshqalardan uzoqroqqa tiking. Yaqin tikish — bu «biz birgamiz» degan taklif.
- Karnaydan musiqa qo'ymang. Tog'da tovush kilometrlarga ketadi.
- Peshona fonarini odamlarning yuziga qaratmang; kechqurun qizil rejimga o'tkazing.
- Erta turgan guruh sekin harakat qiladi. Soat to'rtda chodir yig'ish — ovozli ish; imkon qadar ohista qiling.
Bularning hech biri qoida kitobida yozilmagan. Lekin yaylovda bir marta to'g'ri yurgan odamni cho'pon keyingi yil ham tanib qoladi — va o'sha tanishlik sizga xaritada yo'q narsalarni ochadi.