Zomin milliy bog'iga kirish 20 600 so'm. Toshkentdan 250 kilometr, mashinada to'rt soat. Shundan keyin siz mamlakatdagi eng katta archazorning ichida bo'lasiz — lekin archa qayerdan boshlanishini bilmasangiz, uni ko'rmaysiz ham.
Chunki archa pastda o'smaydi. Zomin sanatoriysi atrofida — 1 200 metrda — hali dasht va bog'lar. Archa 1 700 metrdan boshlanadi va 3 300 metrgacha ko'tariladi. Ya'ni bog'ga kirdingiz degani archazorga kirdingiz degani emas: yana ming metr yuqoriga chiqish kerak.
Uch qavat#
Rus Vikipediyasi Zomin archazorini uchta balandlik qatlamiga bo'ladi va bu bo'linish yerda ham ko'rinadi.
| Balandlik | Nima ko'rasiz |
|---|---|
| 1 200–1 700 m | dasht, bog'lar, qishloqlar; sanatoriy shu yerda |
| 1 700–2 300 m | birinchi archa kamari — daraxtlar baland va zich |
| 2 300–2 500 m | oraliq kamar, daraxtlar siyraklashadi |
| 2 500–3 300 m | past bo'yli archa, yaylovlar va toshli yonbag'irlar |
3 300 metrdan yuqorida daraxt qolmaydi — faqat o't, tosh va Shavkartog' tomon ketadigan qirralar.
Raqamlar manbaga qarab o'zgaradi#
Bog'ning maydoni haqida to'rtta manba to'rtta raqam beradi.
Tashkil etilgan yili ham bir xil emas. Rus Vikipediyasi 1976-yil 8-sentabr deydi, o'zbekchasi 1976-yil, ingliz Vikipediyasi esa 1926-yil. Oxirgisi katta ehtimol bilan bog'niki emas: 1926–1929 va 1934–1951 yillarda shu yerda Guralash qo'riqxonasi ishlagan, ingliz maqolasi shu tarixni bog'ga yopishtirib qo'ygan.
Balandlik chegarasi: rus manbasi 1 200–4 025 m, o'zbekchasi 1 000–4 030 m, bog'ning rasmiy sayti eng baland nuqtani 4 033 m deb beradi. Farq katta emas, lekin bu raqamlarning hech biri bir-biriga to'g'ri kelmaydi.
Bizda qanday chiziqlar bor#
Zominga bizda uchta yozilgan chiziq bor va uchalasi ham sizga bir narsani ko'rsatadi: bu yerda yurish pastdan yuqoriga emas, ko'pincha yuqoridan pastga boradi.
Archazor — Mik — 7,4 km, 1 003 metr pastga, atigi 84 metr yuqoriga. 2 480 metrdan 1 554 metrgacha tushish. Ya'ni sizni mashina yuqoriga chiqarib qo'yadi, siz esa archazor orasidan pastga yurasiz. Bu bog'dagi eng oson usul.
Achchi qishlog'i ustidagi qirra — teskarisi: 6,3 km va 693 metr tikka yuqoriga, 1 203 metrdan 1 917 metrgacha. To'rt yarim soat. Bu chiziq archa kamarining eng quyi chegarasini kesib o'tadi — bir necha yuz metr ichida dashtdan o'rmonga chiqasiz.
Peshag'or — tuproq yo'l — 3,1 km, 200 metr, qirq besh daqiqa. Eng qisqasi, shlagbaumdan boshlanadi.
Bu uchalasining hech biri Guralash darasining ichidan o'tmaydi. Zomin haqida yozganda ko'pincha «Guralash kanyoni» tilga olinadi, lekin bizda u yerdan yozilgan trek yo'q. Bu bo'shliqni tan olamiz.
Cho'qqilar#
Bog' va uning atrofida uchta baland cho'qqi bor, va ularning shartlari boshqa-boshqa.
Guralash — 3 566 metr, bog' ichida. Shu nomdagi dara orqali chiqiladi, iyundan sentabrgacha. Faqat bog'ga kirish chiptasi kerak, boshqa qog'oz yo'q. Ingliz Vikipediyasi bu cho'qqini 3 571 metr deb beradi — besh metr farq.
Tokalichuk — 3 809 metr, Tojikiston chegarasiga yaqin. Chegara ruxsatnomasi kerak.
Shavkartog' — 4 029 metr, Jizzax viloyatining eng baland nuqtasi va Turkiston tizmasining shu qismidagi eng balandi. Cho'qqi aynan chegara chizig'ida turadi, shuning uchun bog'ga kirish chiptasidan tashqari chegara ruxsatnomasi ham kerak. Zomin sanatoriysidan ko'p kunlik yurish; iyul–sentabr.
Qachon borish kerak#
Bog'ning sahifasida aprel, may, iyun, sentabr va oktabr yozilgan. Bu bejiz emas:
- Aprel–may. Pastki qismda o't ko'karadi, suv ko'p. 2 500 metrdan yuqorida hali qor bo'lishi mumkin.
- Iyun. Archa kamarining hammasi ochiladi. Eng keng oyna.
- Iyul–avgust. Pastda juda issiq, yuqorida yaxshi — lekin bu yerga Toshkentdan kelish uchun to'rt soat ketadi va issiqda mashina ham qiynaladi.
- Sentabr–oktabr. Ikkinchi yaxshi oyna: havo salqin, archa rangi o'zgaradi.
Amaliy qism#
Yo'l. Toshkent — Jizzax — Zomin sanatoriysi, 250 km, to'rt soat. Sanatoriydan yuqoriga tuproq yo'l ketadi; archazorga chiqish uchun baland klirensli mashina foydali.
Kirish. 20 600 so'm, bog' qoidalari bo'yicha.
Tunash. Bog' ichida chodir tikish mumkin. Qishloqlarda oilaviy mehmonxona kishi boshiga 250 000 so'm atrofida.
Aloqa. Qisman. Yuqori qismda yo'q deb hisoblang.
Agar bitta kuningiz bo'lsa#
Toshkentdan Zominga to'rt soat. Ya'ni bir kunga kelish — sakkiz soat mashinada o'tirish va archazorni yo'l chetidan ko'rish demak. Bu yaxshi reja emas.
Eng kam varianti — bir kecha. Zomin sanatoriysi atrofida yoki qishloqda tunaysiz, ertalab yuqoriga chiqasiz. Bitta to'liq kunga archazordan Mikkacha tushish eng mos: mashina sizni 2 480 metrga chiqarib qo'yadi, siz 7,4 kilometr pastga yurasiz va butun archa kamarini kesib o'tasiz — besh soat.
Ikki kuningiz bo'lsa, ikkinchi kunga Achchi ustidagi qirra qo'shiladi: 6,3 km, 693 metr yuqoriga, to'rt yarim soat. Uchinchi kun — Guralash tomon, lekin bu allaqachon ko'p kunlik ish.
Bog' qoidalari#
Milliy bog' — qo'riqxona emas, ya'ni u yerga odam kirishi uchun ochiq. Lekin qoidalar bor va ular archa bilan bog'liq.
O't yoqish. Archazorda gulxan yoqilmaydi. Quruq archa juda tez yonadi va yong'in yon bag'ir bo'ylab yuqoriga ko'tariladi. Isitgich olib boring.
Quruq shox. Yiqilgan archa shoxi ham o'rmonning bir qismi: u chirib, tuproqqa aylanadi. Uni yoqish uchun yig'ish taqiqlangan.
Mashina. Tuproq yo'ldan chiqib, daraxtlar orasiga kirmang: archaning ildizi sayoz va yer usti qatlami yupqa.
Chodir. Bog' ichida tikish mumkin, lekin suv manbaidan va so'qmoqdan chetroqda.
Kirish chiptasi 20 600 so'm va u bog'ning rasmiy qoidalari bo'yicha olinadi.
Jizzax viloyatida yana nima bor#
Bizning bazada Jizzax viloyatidan atigi oltita joy chop etilgan — bu mamlakat bo'ylab eng kam ko'rsatkichlardan biri. Uchtasi shu maqolada: bog'ning o'zi, Guralash va Shavkartog'. To'rtinchisi — Tokalichuk.
Qolgan ikkitasi butunlay boshqa olamda. Aydarko'l — 247 metrda, Qizilqum chekkasida: yurta lagerlari, sho'rroq suv, cho'milish mumkin. Zomindan shimolda, taxminan to'rt soatlik yo'l.
Pistalitog' — Tuzkan suv ombori qirg'og'idagi past qumtosh tepaliklari, eng balandi 421 metr. To'qqiz kilometrlik chiziq 186 metr ko'tarilish beradi, ya'ni deyarli tekis. Bahorda lolalar ochiladi, yozda soya umuman yo'q.
Ya'ni bitta viloyatda 247 metrdan 4 029 metrgacha farq bor — va bu masofa mashinada olti soat.
Nima uchun bu joy alohida#
Zomin haqida yozganlarning ko'pi uni «O'zbekiston Shveytsariyasi» deb ataydi. Bu hech narsani tushuntirmaydi.
Aniqroq gap shu: O'zbekistonda archa o'rmoni bir necha joyda saqlanib qolgan, lekin shunchalik katta maydonda va shunchalik keng balandlik oralig'ida — faqat shu yerda. Va bu tasodifan saqlanib qolmagan: 1960-yilda bu yerga alohida «tog'-archa qo'riqxonasi» tuzilgan, ya'ni daraxtning o'zi himoyaga muhtoj bo'lgan. Archa sekin o'sadi va kesilgan joyida yangisi tez chiqmaydi.
Shuning uchun bu yerda o't yoqish, quruq shox sindirish va daraxt tagida mashina qoldirish taqiqlangan. Buzilgan archazor sizning umringizda tiklanmaydi.
Zomin atrofida qolgan joylar: Aydarko'l — bog'dan shimolda, 247 metrda, butunlay boshqa iqlim; Pistalitog' — Tuzkan qirg'og'idagi past qumtosh tepaliklari, bahorda lolali. Chodir tikish mumkin bo'lgan joylar ro'yxatida Zomin ham bor.