Chimyon bazasi 1 600 metrda. Xalqaro tog' tibbiyoti tavsiyalariga ko'ra, bir yoshgacha bo'lgan chaqaloq uchun tunash balandligi chegarasi ham aynan 1 600 metr.
Tasodif, lekin foydali tasodif: u bizdagi eng mashhur boshlanish nuqtasini bolalar uchun chegara chizig'iga aylantiradi. Undan pastda — hammasi ochiq. Undan yuqorida — qoidalar boshlanadi.
Quyida qaysi yoshda nima mumkinligi yozilgan. Manbalar — Xalqaro alpinizm assotsiatsiyasining bolalar va balandlik bo'yicha kelishuv hujjati hamda Jahon sog'liqni saqlash tashkilotining harakat tavsiyalari.
Balandlik: uchta raqamni eslab qoling#
- Bir yoshgacha: tunash balandligi 1 600 metrdan oshmasin.
- Maktabgacha yosh (2–5): 2 500 metrdan past joyda tunagan ma'qul; 3 000–4 000 metrdan yuqoriga umuman chiqarmang.
- 2 500 metrdan yuqorida: kuniga 300 metrdan ortiq ko'tarilmang va har 1 000 metrda bir kun dam oling.
Hujjat mualliflarining o'zi halol yozadi: bu raqamlar ortida katta ilmiy tadqiqot yo'q, ular ehtiyotkorlik asosida berilgan. Lekin boshqa raqam ham yo'q, va bola bilan tavakkal qilinmaydi.
Nega kichkintoyning holatini bilish qiyin#
Bu eng muhim qism, va u ko'pincha aytilmaydi.
Uch yoshgacha bola o'zini qanday his qilayotganini aytib bera olmaydi. 3–8 yoshda ham yomon aytadi — "charchadim" va "boshim og'riyapti" farqini ajratmaydi. Faqat 8 yoshdan boshlab bolada balandlik kasalligi kattalardagidek ko'rinadi va u haqda gapira oladi.
Shuning uchun kichik bola bilan chiqqanda o'zingiz kuzatasiz: ishtahasi yo'qolganmi, o'ta injiqmi, uyquga ketolmayaptimi, odatdagidan sust harakat qilyaptimi. Bu uch belgi paydo bo'lsa — pastga tushing. Muhokama yo'q.
Yana bir kichik, lekin foydali maslahat: mashina bilan ko'tarilayotganda har 300–500 metrda bolaga emizikli narsa yoki ichimlik bering — quloqdagi bosimni shu tekislaydi.
Ko'tarib yurish haqida#
Sumkada ko'tarilayotgan bola o'zi issiqlik ishlab chiqarmaydi. U qimirlamaydi, siz esa terlaysiz — va bu ikkovingiz uchun bir xil havo emas.
Tog' tibbiyoti hujjatida qishda bolalar sumkasidan foydalanganda sovuq urishi, jumladan barmoqni kesishga olib kelgan holatlar qayd etilgan. Bu qo'rqitish uchun emas: bola sizning ustingizdagi shamolga ochiq, siz esa harakatdasiz.
Qoidalar oddiy:
- bolaga o'zingizdan bir qavat ko'proq kiyim kiydiring;
- har yarim soatda qo'l va oyoq barmoqlarini tekshiring;
- qish va shamolli kunlarda ko'tarib yurishdan voz keching.
Sumkaning o'zi ham xavfsiz emas. AQShda to'qqiz yil davomida qayd etilgan 51 ta jarohatning 74,5 foizi — boshga jarohat, 22 foizi kasalxonaga yotqizish bilan tugagan. Sabab deyarli har doim bitta: kattaning yiqilishi yoki bolaning sumkadan chiqib ketishi. Kamarni har safar tekshiring.
Bolaga qancha harakat kerak#
Bu boshqa tomondan qaraladigan savol. Bolani tog'ga olib chiqish "og'irlik" emas — bolaga harakat kattalardan ko'ra ko'proq kerak.
| Yosh | Kuniga kerak |
|---|---|
| 1 yoshgacha | Kuni bo'yi qorin ustida yotib o'ynash, jami 30 daqiqa |
| 1–2 yosh | 180 daqiqa har xil harakat |
| 3–4 yosh | 180 daqiqa, shundan 60 daqiqasi tez harakat |
| 5–17 yosh | 60 daqiqa o'rtacha va tez harakat |
Amerika pediatrlari akademiyasi buni yanada ochiq aytadi: olti yoshgacha bolaga kuniga uch soat harakat kerak. Shaharda buni bermaslik oson, tog'da esa qiyin.
Buni boshqacha o'qing: bolani tog'ga olib chiqish unga yaxshilik qilish emas, uning me'yorini bajarish. To'rt yoshli bola bilan yarim kun yurgan ota-ona o'sha kuni bolaning uch soatlik normasini ham, o'zining haftalik normasining yarmini ham yopgan bo'ladi.
Qaysi yoshda qayerga#
Bu — tajribaga asoslangan tavsiya, ilmiy hujjat emas. Balandlik raqamlari yuqoridagi manbadan, masofalar bizning katalogimizdan.
| Yosh | Nima mumkin | Bizdagi misol |
|---|---|---|
| 0–1 | Mashina bilan boriladigan, 1 600 m gacha bo'lgan joylar | Chorvoq qirg'og'i (890 m) |
| 1–3 | 1–2 km yumshoq yo'l, ko'p to'xtash, suv bo'yi | Urungach quyi ko'l (1,5 km) |
| 4–6 | 3–4 km, 200 m gacha ko'tarilish, yarim kun | Zomin archazorlari (2 000 m) |
| 7–10 | 6–8 km, 400–500 m ko'tarilish | Kichik Chimyon (6,3 km) |
| 11–14 | Bir kunlik to'liq yo'l, 10–12 km | Kumbel dovoni (12 km) |
| 15+ | Kattalar bilan bir xil, lekin tezlik baribir bolaniki | Katta Chimyon |
Katalogimizda bolalar bilan borsa bo'ladigan deb belgilangan 55 ta joy bor. Bolalar bilan ro'yxatida ularning hammasi turadi.
Bola bilan yurishning to'rtta haqiqati#
Bola sizning tezligingizda yurmaydi. Vaqtni ikki barobarga ko'paytiring. Olti kilometrlik yo'l to'rt soat emas, olti-yetti soat bo'ladi. Buni kechikish deb hisoblamang — shunday rejalashtiring.
Bola masofani emas, voqeani eslaydi. Cho'qqiga chiqqaningizni emas, suvda tosh otganini, kapalakni, tushlikda yegan noningizni eslaydi. Shuning uchun "yetib bordikmi" degan savolni maqsad qilmang.
Har qirq daqiqada to'xtang. Kichik bola uzluksiz yurmaydi. To'xtash — vaqt yo'qotish emas, bu uning yurish usuli.
Bolaning o'z sumkasi bo'lsin. Kichkina, yengil, ichida faqat o'zining suvi va shirinligi. Bu o'yin emas — bu uni "olib borilayotgan" emas, "boryotgan" odamga aylantiradi.
Suv haqida alohida#
Bola suvga intiladi, va tog'dagi suv shaharnikiga o'xshamaydi.
Urungach ko'llarida cho'milish taqiqlangan — suv juda sovuq va chuqurligi tez o'zgaradi. Gulkam darasida yomg'irdan keyin sel keladi, va u kelganda ogohlantirish bo'lmaydi. Chorvoqda esa shamol turganda to'lqin ko'tariladi.
Qoida bitta va u eski: bola suv yonida bo'lsa, kattaning ko'zi undan uzilmaydi. Telefon cho'ntakda qoladi.
Ovqat va suv#
Bolaning suvi alohida idishda bo'lsin va u o'zi ichsin — shunda qancha ichganini ko'rasiz. Har to'xtaganda bir-ikki qultum, chanqashini kutmasdan.
Ovqatni kichik bo'laklarga bo'ling: bir katta tushlik o'rniga besh marta ozdan. Bola charchaganini emas, ochligini ko'proq sezadi, va och bola bir zumda yig'laydigan bolaga aylanadi.
Shu hafta nima qilish kerak#
Birinchi chiqishni osonlashtiring: mashina bilan boradigan, yurish qismi bir kilometrdan oshmaydigan joy tanlang. Chorvoq qirg'og'i yoki Urungachning quyi ko'li ikkalasi ham shunga to'g'ri keladi.
Uydan chiqishdan oldin uchta narsani tekshiring: bolaning kiyimi sizdan bir qavat ko'pmi, suv yetarlimi, va qaytish vaqti belgilanganmi.
Va bitta qoidani oldindan aytib qo'ying — o'zingizga, bolaga emas: bugun cho'qqi shart emas. Bola bilan chiqishning maqsadi — bolaning yana chiqishni xohlashi.
Agar birinchi chiqish yig'i bilan tugasa, buni mag'lubiyat deb hisoblamang. Ko'pincha sabab oddiy: ochlik, sovuq yoki uyqu. Uchalasi ham keyingi safar tuzatiladi. Tashlab qo'yiladigan yagona narsa — bolani "chidashga" majburlash odati.