Andijondan Oshgacha 43 kilometr. Do'stlik o'tish joyi kechayu kunduz ochiq — faqat 13:15 dan 13:45 gacha tushlikka yopiladi — marshrutka esa har yigirma daqiqada yuradi va ikki soatda sizni Oshga tashlaydi. Arslonbob ham, Sulaymon tog'i ham, Oloy vodiysi ham o'sha yerdan yarim kunlik yo'l. Toshkentdan Olmaotaga esa har kuni bitta «Talgo» ketadi: Qozog'iston temir yo'llarining o'z jadvalida «№1/2 Алматы-2 – Ташкент, күн сайын» deb turibdi.
Ya'ni tog'lar uzoq emas. Uzoq bo'lgani — qog'ozi haqidagi to'g'ri gap: internetdagi sahifalarning ko'pi allaqachon kuchini yo'qotgan qoidalarni ko'chirib yuribdi. Quyidagining hammasi 16-sentabrda qonunning o'z matnidan o'qildi.
Qirg'izistonning ruxsatnoma qoidasi 2016-yildan beri boshqa#
Deyarli har bir yo'l sayti 2004-yil 15-maydagi 362-qarorga havola qiladi. O'sha hujjatning o'z matni «kuchini yo'qotgan» degan qator bilan boshlanadi: uni Hukumatning 2016-yil 4-apreldagi 172-qarori bekor qilgan. Bugun kuchda turgani — o'sha 172-qaror va uning ichidagi «Chegara rejimi va chegara chizig'i rejimi qoidalari»; oxirgi tahriri 2026-yil 10-aprelda chiqqan.
Qoidalarning 4-bandi ruxsatnomani kim berishini aytadi, va bu ko'pchilik o'ylagan idora emas: aholini ro'yxatga olish sohasidagi vakolatli organ, ya'ni Davlat ro'yxatdan o'tkazish xizmati. Chegarachilar zonani qo'riqlaydi, qog'ozni ular yozmaydi. Ariza shu xizmatga yoki davlat xizmatlari portali orqali topshiriladi.
Chet ellikdan so'raladigani (15-band): ariza blankasi, pasport, 16 yoshgacha bola uchun tug'ilganlik guvohnomasi va davlat bojining kvitansiyasi. Bojning qanchaligi shu hujjatda yo'q, e'lon qilingan boshqa joyda ham topilmadi.
Qonundagi muddat qisqa: kelishuvga ikki ish kuni, keyin bir ish kunida beriladi. Amalda boshqa — «Visit Karakol» o'z muddatini 10–15 ish kuni deb yozgan, CBT Kyrgyzstan ikki hafta oldin murojaat qilishni so'raydi. Ruxsatnoma ko'pi bilan bir yilga beriladi, uzaytirilmaydi.
Qaysi vodiyga ruxsatnoma kerakligini hech kim e'lon qilmagan#
172-qaror ikki narsani birga qabul qilgan: qoidalarni va «chegara hududi va chegara chizig'ining ro'yxati va chegaralari» degan ilovani. Qaysi tuman, qaysi vodiy zonaga kirishi o'sha ilovada. Shu ilova ochiq bazada yo'q — qoidalarning to'liq matnida ariza blankasi, belgi chizmasi va ikkita kuchdan qolgan ilova bor, geografik ro'yxat yo'q. Ochiq o'qiladigan oxirgi ro'yxat 2004-yilgi, bekor qilingan qarorning ichida qolgan.
Demak, qonunning o'zidan turib «menga ruxsatnoma kerakmi» degan savolga javob berib bo'lmaydi, va biz buni taxmin bilan to'ldirmaymiz. Bor narsa — operatorlarning o'z ro'yxati. «Visit Karakol» ro'yxatida Kel-Suu, Chatirko'l, Ak-Say vodiysi, Torugart, Enilchek, Xontangri, Chong-Kemin, Irkeshtam va Bor-Do'bo bor. Bu operatorning gapi, qonunning emas.
Joyning o'zida esa bitta belgi turadi: 1,5 × 1,5 metrli ko'k qaytargich taxta, uch tilda yozilgan. Qoidalarning 12-bandi faqat shuni talab qiladi — boshqa hech qanday chiziq yo'q.
Qirg'iz bog'ida kichkina bola ham to'laydi#
Muhofaza qilinadigan hududga kirish 2023-yil 17-fevraldagi 80-qaror bilan pullik qilingan: kirish joyida chipta yoki to'lov hujjati beriladi. Imtiyozlar bor — faxriylar, nogironligi bo'lganlar, yetti yoshgacha bolalar, o'quvchi va talabalarga yarim narx. Faqat hammasining yoniga «Qirg'iziston fuqarolari» deb yozib qo'yilgan. O'zbek oilasi uchun bu degani: kichkina bolaga ham to'liq to'laysiz.
Qancha to'laysiz — bu ham e'lon qilinmagan: narxni har bir bog' o'zi belgilaydi, umumiy tarif ro'yxati yo'q, vazirlikning portali ochilmaydi. Manbasi bor bitta raqamimiz — Qorako'l tabiat bog'i, bir kishiga 250 som, 16-sentabr kursi bo'yicha 33 500 so'm atrofida; u ham sanasiz operator sahifasidan. Ala-Archa va Sarichelak uchun tekshirilgan narx yo'q.
Qirg'izistonda chiqishdan o'n ish kuni oldin yozib qo'yasiz#
Qirg'iziston FVVsi turistik guruhlardan chiqishdan 10 ish kuni oldin xabar berishni so'raydi. Ariza bir kunda ko'riladi va marshrut qaysi qutqaruv bo'linmasi hududidan o'tsa, o'shanga uzatiladi; formada «yolg'iz turistni ro'yxatga olish» tugmasi ham bor. Bepul. Bu quruq qog'ozbozlik emas: 4-sentabrda vazirlik Enilchekda mashinasi botib qolgan ikki chet ellikni tog' qutqaruv qismining beshta xodimi olib chiqqanini yozdi. Bizda bunday ro'yxatga olish yo'q.
Qozog'istonda chegara zonasiga pasportning o'zi yetadi#
Bu yerda ikki tushunchani aralashtirmaslik kerak.
Chegara zonasi — chegaraga tutash tumanlar. «Davlat chegarasi to'g'risida»gi 70-V qonunning 40-moddasi, 2-bandi shunday: chet elliklar chegara zonasiga shaxsni bildiradigan hujjat bilan kiradi. Ruxsatnoma so'ralmaydi. 41-modda esa o'sha hujjatni doim yoningizda olib yurishni talab qiladi.
Bu 2025-yilda yumshagan. Ma'muriy javobgarlik kodeksining 510-moddasida ikkita gap turardi: hujjatsiz kirgani uchun va ruxsatnomasiz kirgani uchun. Ikkinchisi 2025-yil 10-yanvardagi 155-VIII qonun bilan chiqarib tashlangan. Qolgani — pasportsiz yurgani uchun 5 OHK, ya'ni 21 625 tenge (OHK — oylik hisob ko'rsatkichi, 2026-yilda 4 325 tenge).
Chegara chizig'i — chegaraning o'zidagi tor tasma, va bu butunlay boshqa hikoya. 24-modda: u yerga MXQ Chegara xizmatining ruxsatisiz kirish taqiqlanadi. Ushlansangiz, kodeksning 514-moddasi chet ellik uchun 20 OHK — 86 500 tenge — jarima, mashina musodarasi, o'n kungacha qamoq yoki chiqarib yuborishni beradi.
Qaysi nuqta o'sha tor tasmaning ichida qolishi e'lon qilinmagan. Chizig'ini belgilaydigan hukumat hujjati ochiq bazada yo'q, Chegara xizmatining sayti bo'sh sahifa qaytaradi. Shuning uchun «ruxsatnomani falon idoradan falon kunda olasiz» degan tartibni yozmaymiz — bilmaymiz. Amalda to'siqqa uchraydigan bitta joy ma'lum: uchinchi Ko'lsoy ko'li va Issiqko'lga o'tadigan Saribuloq dovoni — u yerdan qaytarib yuborishadi.
Aksincha, 2015-yildan beri zona ichidagi bir qator joy chet elliklarga ochiq deb alohida ro'yxatga kiritilgan: Katta Olmaota ko'li, Charin, Ko'lsoy, Shimbuloq, Medeu, Ko'k Jaylov va Ustyurt qo'riqxonasi.
0,1 OHK to'lovi ikki yil oldin olib tashlangan, bog'lar hali ham yozib qo'ygan#
Eski Soliq kodeksidagi «muhofaza qilinadigan tabiiy hududlardan foydalanganlik uchun to'lov» bo'limi 2024-yil 8-iyuldagi 119-VIII qonun bilan chiqarib tashlangan. 2026-yil 1-yanvardan kuchga kirgan yangi kodeksda bunday bo'lim umuman yo'q.
Shunga qaramay Ile-Olatov milliy bog'ining saytida hozir ham «majburiy to'lov 0,1 OHK... 369,2 tenge plyus 200 tenge» deb turibdi, Qarqaralining sayti esa bekor qilingan 591-moddaga havola qiladi. Shu raqamni ko'rsangiz — u o'lik.
Endi to'lanadigani — xizmat tarifi: Ekologiya vazirining 2024-yil 2-oktabrdagi 232-buyrug'i bilan har bir hudud uchun alohida belgilangan. Milliy bog'larda fuqaro bilan chet ellik uchun alohida ustun yo'q — narx piyodamisiz yoki mashinadamisiz, shunga qarab.
| Bog' | Piyoda, 1 kishi (tenge) | Mashina, 1 kun (tenge) |
|---|---|---|
| Ile-Olatov (Katta Olmaota ko'li, Shimbuloq, Ko'k Jaylov, Turgen) | 648 | 1 297 |
| Ko'lsoy ko'llari va Qayindi | 865 | 2 595 |
| Charin | 865 | 2 595 |
| Qatonqarag'ay | 865 | 2 595 |
Ko'lsoyning o'z sayti mashina uchun hali ham 0,7 OHK deb turibdi va tengeni 2024-yilgi ko'rsatkich bo'yicha hisoblaydi. · Source: Tengri Travel, 2026-01-09; Ekologiya vazirining 232-buyrug'i. 1 OHK = 4 325 tenge, 1 tenge = 26,29 so'm (16.09.2026)
Chipta olmay yurgani uchun jarima — kodeksning 380-moddasi, 5 OHK, ya'ni 21 625 tenge (568 500 so'm atrofida). Ile-Olatov matbuot xizmati eng ko'p yanglishiladigan joyni aytadi: to'lov shlagbaum yoki nazorat punkti bor-yo'qligiga qaramay olinadi. Chekni saqlang — bog' qoidalari to'lov hujjatisiz hududda bo'lishni taqiqlaydi.
Qo'riqxona esa milliy bog' emas. Aksu-Jabag'li jadvali chet ellikdan bir kunga 1 440,5 tenge, qozog'istonlikdan 640,5 tenge oladi — ikki yarim barobar. Jadval 2021-yilniki, chunki qo'riqxonaning ishlaydigan sayti yo'q: eski manzillaridan biri endi qimor saytini ochadi. Bugungi narxni faqat qo'ng'iroq qilib bilasiz.
2025-yil 9-sentabrdan tog' marshrutini oldindan yozdirasiz#
Qozog'iston FVVsi shu kundan beri tog'ga chiqayotgan odamdan marshrutni oldindan ro'yxatdan o'tkazishni talab qiladi: 112 orqali yoki hududiy FVV bo'limida. Vazirlik bir gapni takrorlaydi — «xavfsiz mavsum» degan tushuncha endi ishlamayapti, o'tgan yillar sanasiga emas, shu kungi prognozga qaraladi.
Shoshilinch raqamlar u yerda ko'proq va hammasi bepul: 112 — qutqaruv, 101 — yong'in, 102 — politsiya, 103 — tez yordam. Alohida tog' qutqaruv raqami yo'q: respublika qutqaruv xizmatiga ham 112 orqali chiqiladi.
Teskari tomonda: bizda ham qog'ozni chegarachilar yozmaydi#
Vazirlar Mahkamasining 2015-yil 10-martdagi 53-sonli qarori, 1-ilova: chegara zonasiga ruxsatnomani ichki ishlar organlarining hududiy bo'linmalari beradi (3-band), muddati uch oy (8-band), turistlar 16 yoshdan kiritiladi (12-band).
Eng foydali bandi — o'ninchisi: so'raladigan hujjatlar ro'yxati yopiq (turistlar ro'yxati, treki chizilgan xarita, tunash joylari, pasport nusxalari), va matnning o'zida «boshqa hujjatlarni talab qilish taqiqlanadi» deb turibdi. Qarordagi ziddiyat ham o'sha yerda: 9-band arizani besh ish kuni oldin topshirishni aytadi, 15-band esa ruxsatnoma 30 ish kuni ichida beriladi deydi. Ikkalasi bir vaqtda bajarilmaydi.
Qaysi joyga nima kerakligi alohida maqolada va ruxsatnoma kerak bo'lgan joylar ro'yxatida yozilgan.
Chiqishdan oldin nima qilinadi#
Qirg'izistonga. Pasport yoki ID karta yetadi, viza kerak emas — 2023-yil 1-sentabrdan ikki davlat fuqarolari ID bilan ham o'tadi. Bog' uchun naqd som oling. Marshrutingiz chegaraga yaqin joydan o'tsa, operatordan «bu yerga ruxsatnoma kerakmi» deb yozma so'rang: og'zaki gapning blok-postda kuchi yo'q. Ruxsatnoma kerak bo'lsa, ikki hafta zaxira qo'ying; FVV formasiga o'n ish kuni oldin yozing.
Qozog'istonga. Pasport doim yoningizda. Naqd tenge oling, chekni saqlang. Marshrutni 112 ga yozdiring. Chegara chizig'iga tegadigan yo'nalishlarni — uchinchi Ko'lsoy, Saribuloq dovoni — rejaga qo'ymang.
Ikkalasida ham balandlik bizdagidan yuqori: birinchi tuningiz Chimyondan bir-ikki kilometr balandda bo'lishi mumkin — balandlik odamga nima qiladi.
Bu maqoladagi qonun matnlari 2026-yil 16-sentabrda birlamchi manbadan o'qildi.