Kumbel dovoniga chiqadigan tik yon bag'irda ikki xil odamni ko'rasiz. Birinchisi o'n besh qadam shitob bilan chiqadi, qo'llarini tizzasiga tirab nafas oladi, yana o'n besh qadam. Ikkinchisi sekin, bir maromda, umuman to'xtamay ketadi. Dovonga ikkinchisi oldinroq chiqadi va u yerda gaplashishga ham kuchi qoladi.
Farq kuchda emas. Farq texnikada — va texnika o'rganiladi. Quyida tog'da yurishning to'rtta asosiy qismi: qadam, nafas, temp va dam.
Qadam: kalta qiling, butun tovonni qo'ying#
Tik joyda odamlar ikkita xato qiladi. Birinchisi — qadamni uzun olish. Tizzangizni ko'krakka ko'targaningizda butun og'irlikni bitta oyoq ko'taradi va bu sakrash bilan teng. Yigirma marta takrorlansa, son mushagi yonadi.
Ikkinchisi — oyoqning uchida yurish. Yon bag'ir tik bo'lganda tovonni yerga tegizmasdan yurish oson tuyuladi, lekin bunda boldir mushagi to'xtovsiz ishlaydi va yarim soatda toshga aylanadi.
To'g'ri qadam boshqacha ko'rinadi:
- Kalta. Tiklik oshgani sari qadam qisqaradi. Juda tik joyda qadam bir yarim tovon uzunligida bo'lishi mumkin — bu normal.
- Tekis. Tovonni yerga qo'ying. Yo'l tik bo'lsa, ilon izi (zig-zag) qilib chiqing: burchakni kamaytirasiz va tovon yerga tegadi.
- Tayyor joyga. Oyoqni qo'yishdan oldin qayerga qo'yishingizni ko'rib oling. Tosh qimirlasa, ikkinchi oyoq hali mustahkam joyda turibdi.
Dam qadam: har qadamdan keyin yarim soniya#
Bu alpinistlarning eng oddiy va eng kam ishlatiladigan usuli. Mohiyati shunda: har qadamdan keyin orqadagi oyoqni butunlay tik qilib, tizzani bir zumga bo'shatasiz. Shu yarim soniyada og'irlikni mushak emas, suyak ko'taradi va mushak qonga to'ladi.
Ketma-ketlik shunday:
- Oldingi oyoqni qo'ying, lekin unga hali og'irlik bermang.
- Orqadagi oyoqni tizzasidan tik qiling va bir soniya shu holda turing.
- Og'irlikni oldingi oyoqqa o'tkazing va qadamni takrorlang.
Tekis yo'lda buning keragi yo'q. 2500 metrdan yuqorida, tik yon bag'irda esa u tempingizni ikki barobarga sekinlashtiradi va bir soatdan keyin sizni tezroq qiladi. Katta Chimyon yoki Boboytog' kabi uzun ko'tarilishlarda shu usul bilan yuriladi.
Nafas: chiqarishga ish bering#
Balandlikda odam nafasni ichiga olishga urinadi va havo yetmasligini his qiladi. Aslida muammo ko'pincha chiqarishda: o'pkada eskirgan havo qoladi va yangisiga joy qolmaydi.
Yechim oddiy: og'izni yumaloqlab, kuch bilan puflab chiqaring — xuddi sham o'chirayotgandek. Nafas chiqarishni qadamga bog'lang: ikki qadam — nafas ichga, ikki qadam — kuch bilan tashqariga. Balandlik oshgani sari nisbat o'zgaradi: bir qadam — ichga, bir qadam — tashqariga.
Bu usul kislorodni ko'paytirmaydi, lekin ritm beradi va ritm yo'qolganda paydo bo'ladigan vahimani yo'qotadi. Nafas qisilishi dam olganda ham o'tmasa yoki yo'talga aylansa, bu boshqa masala — balandlik kasalligi haqidagi maqolani o'qing va pastga tushing.
Temp: Naismithdan boshlang#
1892 yilda shotland alpinisti Uilyam Neysmit oddiy qoida yozib qoldirgan: har 5 km ga bir soat, ustiga har 600 m ko'tarilishga yana bir soat. Bu formula bugungacha ishlaydi, chunki u ikkita to'g'ri narsani hisobga oladi: masofa va balandlik.
Lekin Naismith to'xtamasdan yurish vaqtini beradi. Haqiqiy kun undan uzunroq:
Farq deyarli bir xil: haqiqiy kun Naismithdan taxminan 1,6 barobar uzun. Shuni reja qilganingizda ishlating.
Tushish uchun alohida tuzatish bor (Langmuir): yon bag'ir yumshoq bo'lsa (5–12°), har 300 m tushishdan 10 daqiqa ayiring; tik bo'lsa (12° dan ortiq), har 300 m ga 10 daqiqa qo'shing. Ya'ni tik shag'alda tushish ko'tarilishdan tez bo'lmaydi.
Yo'lda tempni o'lchaydigan yagona asbob — gapirish. To'liq gap tuza olsangiz temp to'g'ri. Gapni nafas uchun bo'lishga to'g'ri kelsa, siz o'zingizdan qarz olyapsiz va uni pastda to'laysiz.
Dam olish: besh daqiqa, o'tirmasdan#
Uzun tanaffus dam bermaydi. Yigirma daqiqa o'tirsangiz yurak tezligi tushadi, mushak sovuydi va qayta qizishga yana o'n daqiqa ketadi. Qirq daqiqada bir marta besh daqiqa — bu yaxshiroq ishlaydi.
Tanaffusda:
- Tik turib nafasni tinchitib oling. Og'ir joydan keyin darrov o'tirmang; ikki daqiqa tik turib nafas oling.
- Chanqog'ingizga qarab iching. Oldindan belgilangan «kuniga 4 litr» degan me'yor yo'q. Uzoq yurishda ortiqcha suv ichish qondagi natriyni pasaytiradi va bu chinakam xavf — shuning uchun zo'rlab ichmang.
- Ustingizni o'zgartiring. Dovonga chiqishdan oldin kurtkani kiying, ko'tarilish boshlanishidan oldin yeching.
Tushish: butunlay boshqa texnika#
Tushishda mushak cho'zilgan holda ishlaydi — shuning uchun ertasiga son og'riydi. Xavf ham shu yerda ko'proq: charchagan oyoq kaltaroq qadam qo'yadi va sirg'anadi.
- Tizzani biroz bukib turing. Tik oyoq bilan tushish zarbani to'g'ridan-to'g'ri tizzaga uzatadi.
- Tayoqni uzaytiring. Ko'tarilishda kaltaroq, tushishda uzunroq — bu bir daqiqalik ish va tizzaga tushadigan yukning bir qismini qo'lga o'tkazadi.
- Shag'alda tovon bilan. Mayda qo'zg'aluvchan shag'alda tovonni qattiq botiring va kalta qadam qo'ying. Katta, qimirlamaydigan toshda esa aksincha — tovonni botirmang, tekis qo'ying.
- Qorda ehtiyot bo'ling. Iyunga qadar Katta Chimyon g'arbiy qirrasi va boshqa 3000 metrlik cho'qqilarning shimoliy yon bag'irlarida qor yotadi. Qattiq qorda sirg'anish tez boshlanadi va o'zi to'xtamaydi — muz boltasisiz bunday yon bag'irga kirmang.
Bularning hammasi bitta narsaga xizmat qiladi: kunning oxirida ham oyog'ingiz sizga bo'ysunsin. Chunki kunning oxiri — eng ko'p xato qilinadigan payt.