Toshkentdan Chimyongacha 85 km. Ko'pchilik shanba kuni soat to'qqizda yo'lga chiqadi, o'n birda bazada bo'ladi, ikki soat nafasini rostlamay yuqoriga tirmashadi, tepada qirqta surat oladi va kech soat oltida uyda bo'ladi. Dushanba kuni «qalay o'tdi?» deb so'rasangiz, «zo'r» deydi. Boshqa hech narsa aytolmaydi. Ismini bilmagan bitta gul, tanimagan bitta qush, eslab qolgan bitta joy yo'q.
Bu kuchning yetishmasligidan emas. Bu kunning qanday qurilganidan. Quyida — bir kunlik chiqishni shunday qurish kerakki, oyoq ham, bosh ham to'lib qaytsin.
Rejani bitta gapga sig'diring#
Yaxshi reja uzun emas. U bitta gapga sig'adi va unda to'rtta narsa bo'ladi: qayerga, qancha, qachon qaytish, kim biladi.
«Kichik Chimyonga boramiz, borish-kelish 6,3 km va 550 m ko'tarilish, soat 14:00 da qayerda bo'lsak ham orqaga qaytamiz, Dilnozaga aytib qo'ydim.»
Uchinchi qism — qaytish vaqti — eng muhimi va eng ko'p tashlab ketiladigani. Uni oldindan aytish oson, tepaga ikki yuz metr qolganda qiyin. Shuning uchun uni uyda, dam olgan boshingiz bilan belgilang.
Mana to'rtta tanish yo'l va ular uchun bir gaplik reja:
| Yo'l | Qancha | Qancha vaqt | Qaytish vaqti |
|---|---|---|---|
| Kichik Chimyon | 6,3 km, +550 m | 3,5 soat | Yo'l boshidan 2 soat o'tgach |
| Katta Tovoqsoy sharsharasi | 5 km | 2–3 soat | — (qisqa, sel bo'lmasa) |
| Gulkam torliklari | Chimyondan 7 km | 5–6 soat | Suvga tushishdan oldin hal qiling |
| Kumbel orqali Katta Chimyon | 20 km, +1700 m | 11 soat | Dovondan 4 soat o'tgach |
Birinchi yigirma daqiqa — sekin#
Eng keng tarqalgan xato shu yerda bo'ladi. Mashinadan tushasiz, sovuq, ishtiyoq bor, yo'l ham tekis — va o'zingiz sezmagan holda soatiga besh kilometr tezlikda ketasiz. Yigirma daqiqadan keyin yurak dukillaydi, nafas yetmaydi, to'xtaysiz. Yana yurasiz, yana to'xtaysiz. Kun shu tarzda o'tadi.
Tanangizga qon oqimini qayta taqsimlash, teringizni ochish, mushaklarni isitish uchun o'n-o'n besh daqiqa kerak. Shuning uchun birinchi yigirma daqiqada o'zingizni ataylab ushlab turing: o'zingizga «sekin» deb aytolmasangiz, sherigingiz bilan gaplashib boring. Gapira olsangiz — temp to'g'ri. Gap o'rniga faqat bitta so'z chiqsa — sekinlashing.
Tanaffus: qisqa va tez-tez#
Uzun dam olish dam bermaydi. Yigirma daqiqa o'tirsangiz, mushaklar sovuydi, ter qurib terini muzlatadi, turishga irodangiz ketadi. Qirq daqiqada bir marta besh daqiqadan to'xtash ancha yaxshi ishlaydi: nafas tinchiydi, suv ichasiz, lekin tana hali isiq.
Har tanaffusda uchta narsani qiling — o'ylab qilish shart emas, odat bo'lib qolsin:
- Ichasiz. Chanqog'ingizga qarab ichasiz — kunlik me'yorni oldindan belgilash shart emas. Chanqamasangiz ham zo'rlab ichaverish kerak emas: uzoq yurishda ortiqcha suv ichish qondagi natriyni pasaytiradi va bu chinakam xavf.
- Yechasiz yoki kiyasiz. Ter bosgan ko'ylakda shamolga chiqmang. Dovonga chiqqaningizda kurtkani oldindan kiying, sovqotgandan keyin emas.
- Oyoqqa qaraysiz. Paypoqda buklanish, botinkada tosh, tovonda achishish — hozir bir daqiqa ish, ikki soatdan keyin qonagan suvchechak.
Diqqat — o'rganiladigan narsa#
Tabiatni ko'rish qobiliyati tug'ma emas. U mashq. Va uni oshirishning eng oddiy usuli — to'xtash.
Yurayotganda ko'zingiz oyoq ostidagi uch metrda bo'ladi, quloqingiz nafasingizda. Shu holatda daraxtni ham, qushni ham, suv tovushini ham o'tkazib yuborasiz. Soatiga bir marta bir daqiqa to'xtab, orqaga o'girilib qarang — bu bepul va butun kunni o'zgartiradi. Yuqoriga qarab yurganda vodiy sizning orqangizda ochiladi, shuning uchun oldinga qarab ketaversangiz, uni umuman ko'rmaysiz.
Uchta oddiy odat:
- Nomini so'rang. Cho'ponning oldidan o'tayotganingizda qarshidagi cho'qqining nomini so'rang. Javob xaritadagidan boshqacha bo'lishi mumkin — mahalliy nom ko'pincha eskiroq va aniqroq.
- Bir narsani suratga oling, o'ntasini emas. Bitta kadrni o'ylab olsangiz, o'sha joyni ancha diqqat bilan ko'rasiz.
- Bir joyda o'n daqiqa o'tiring. Tepada emas — yo'lning o'rtasida, suv bo'yida. O'n daqiqada atrof sizga ko'nikadi: qushlar qaytadi, kaltakesak toshga chiqadi.
Vaqt qayerga ketadi#
Ko'pchilik bir kunlik chiqishni «yurish» deb o'ylaydi, aslida u ko'proq «yo'lda o'tirish». Kichik Chimyonga borgan odam qanday hisobda ekanini ko'ring:
Yarim kun mashinada o'tadi, tepada esa yigirma daqiqa. Agar kun shunday tuzilgan bo'lsa, uni «tabiatda bo'ldim» deb atash qiyin. Ikkita yechim bor va ikkalasi ham ishlaydi: yoki tepada bir soat qoling (ovqatni o'sha yerda yeng, mashinada emas), yoki bir kunlik yo'l o'rniga bitta tunash qo'shing — Kumbel yaylovlari shu uchun ishlatiladi.
Qaytish — kunning eng xavfli qismi#
Ko'tarilish og'ir, tushish xavfli. Charchagan oyoq qadamni kaltaroq qo'yadi, tizza yomon amortizatsiya qiladi, shag'alda oyoq sirg'anadi — tushishda mushak cho'zilgan holda ishlaydi va tezroq holdan toyadi. O'zbekiston tog'laridagi jarohatlar statistikasi ochiq e'lon qilinmaydi, lekin tayoq bilan yurgan har bir odam tizzasidagi farqni o'zi sezadi.
Shuning uchun tushish uchun vaqtni ayamang. Qo'pol hisob: tushish ko'tarilishning taxminan uchdan ikki qismini oladi, tik shag'alda esa xuddi shuncha. Tayoq ishlatsangiz, tizzaga tushadigan zarbaning bir qismini qo'lga o'tkazasiz — Katta Chimyon yoki Ovchi cho'qqisi kabi 1500–2000 m tushish bor yo'llarda bu farqi bilinadi.
Uyga qaytgandan keyin#
Kun tugaganda ikki daqiqa ajrating va uchta narsani yozing: yo'l qanday holatda edi, qayerda suv bor edi, keyingi safar nimani boshqacha qilasiz. Buni Daydida yo'l holati sifatida qoldirsangiz, orqangizdan boradigan odam sizning bir kuningizdan foyda ko'radi. O'zingiz esa keyingi bahorda «o'sha buloq qayerda edi?» deb esdan chiqarmaysiz.
Bir kunda o'ttiz kilometr bosib o'tish mumkin va hech narsa esda qolmasligi mumkin. Olti kilometr yurib, bitta soy bo'yida yarim soat o'tirib, cho'ponning nomini bilib qaytish esa bir yil yodda qoladi. Farq oyoqda emas.