Shotlandiyada tog' qutqaruv xizmati 2025-yilda 798 marta chaqirilgan. Chaqiruvlarning eng ko'pi — 268 tasi — ochiq, yaxshi havoda bo'lgan. Yomg'irda 73 ta, shamolda 65 ta, sovuqda 47 ta.
Va eng ko'p uchragan sabab bo'ron ham, qoya ham emas. Sirg'anish yoki qoqilish — 152 holat. Oddiy qoqilish.
Bu raqamlar Shotlandiyaniki, bizniki emas. O'zbekistonda tog' hodisalari bo'yicha ochiq statistika yo'q — buni aytib qo'yaman, chunki uni o'ylab topishdan ko'ra yo'qligini aytgan halolroq. Lekin bu raqamlarda birinchi marta chiqayotgan odam uchun muhim ishora bor: qo'rqiladigan narsalar odatda siz qo'rqadigan narsalar emas.
Quyida — eng ko'p eshitiladigan sakkizta qo'rquv va ularning haqiqiy o'lchami.
"Adashib qolaman"#
Shotlandiyadagi o'sha 798 holatning 60 tasida odam yo'lni yo'qotgan, 47 tasida xaritani noto'g'ri o'qigan. Ya'ni har yettinchi chaqiruv — yo'nalish xatosi. Bu jiddiy, lekin butunlay oldini olinadigan xato.
Javobi oddiy: yo'lni oldindan telefoningizga yuklang va internetsiz ham ishlashini tekshiring. Tog'da aloqa doim ham bo'lmaydi — bizning katalogimizda ko'p joy uchun "qisman aloqa" deb yozilgan, va bu rostdan ham qisman degani.
Ikkinchi javob undan ham oddiy: birinchi marta odam ko'p yuradigan yo'lni tanlang. Kichik Chimyonda shanba kuni siz yolg'iz bo'lmaysiz.
"Yiqilib, oyog'imni sindiraman"#
Bu — ro'yxatdagi eng haqiqiy qo'rquv, chunki u statistikada birinchi o'rinda turadi.
Yordam so'raganlarning 29 foizi jarohatlangan, jarohatlarning 34 foizi — suyak sinishi, eng ko'p zarar ko'rgan joy — to'piq (34 holat).
Javobi uchta: to'piqni ushlab turadigan oyoq kiyim, tayoq (ikkita bo'lsa yaxshi) va pastga tushishda shoshmaslik. Ko'pchilik yuqoriga chiqishga tayyorlanadi, pastga tushishni esa "oson" deb o'ylaydi. Tizzaga va to'piqqa asosiy yuk aynan o'shanda tushadi.
"Yuragim ko'tarmaydi"#
Bu qo'rquv haqida kam gapiriladi, lekin u eng asoslisi.
Avstriyada 2023/24 mavsumida tog'da 303 kishi halok bo'lgan. Sabablar ro'yxatida birinchi o'rinda — yurak-qon tomir kasalliklari, 84 holat. Qulash va yiqilish 58, sirg'anish 47. Ya'ni tog'da odamni ko'pincha qoya emas, yurak olib ketadi.
Javobi qo'rqish emas, sekinlik. Birinchi chiqishda "gapirish mumkin bo'lgan" tezlikda yuring: nafasingiz tezlashsin, lekin gap gapira olsangiz. Nafas yetmay qolsa — to'xtang. Hech kim sanamaydi.
Va agar yuragingizda muammo bo'lsa yoki qon bosimingiz bilan doriga chiqqan bo'lsangiz, birinchi tog'dan oldin shifokoringizga bir og'iz aytib qo'ying. Bu ortiqcha ehtiyot emas.
"Balandlik kasalligi bo'ladi"#
Bu yerda javob aniq va dalda beruvchi.
Xalqaro tavsiyalarga ko'ra, balandlik kasalligi xavfi 2 500 metrdan yuqorida tunaganda boshlanadi. Kalit so'z — tunash. Kunduzi 3 309 metrga chiqib, kechqurun Toshkentga (480 m) qaytib uxlasangiz, bu tavsiyalar tasvirlaydigan holat emas.
| Nima qilyapsiz | Xavf darajasi |
|---|---|
| Kunduzi 3 309 m ga chiqib, shaharga qaytish | Past |
| 1 600 m da tunash (Chimyon bazasi) | Past |
| 2 500 m da tunash (Kumbel) | Past–o'rtacha |
| Bir kunda 2 800 m dan yuqorida tunashga chiqish | O'rtacha |
Bosh og'rig'i, ko'ngil aynishi va yomon uyqu 2 500 metrdan yuqorida bo'lishi mumkin — bu normal. Og'ir shakllari esa bizdagi balandliklarda juda kam uchraydi.
"Havo buzilib qoladi"#
Buziladi. Lekin asosiy muammo bo'ron emas, sovuq.
Har ming metr ko'tarilganda havo o'rtacha 6,5 daraja soviydi. Toshkentdan (449 m) Katta Chimyon cho'qqisigacha (3 309 m) — 2 860 metr, ya'ni taxminan 18 daraja. Bizning o'lchovimiz bundan ham kattaroq farq ko'rsatadi: iyulda shaharda kunduzgi o'rtacha harorat 36,9 daraja, cho'qqida 14,5.
Shamol buni yana pasaytiradi. Nol daraja va soatiga 30 kilometr shamol — terining his qilishi minus olti yarim daraja.
Javobi: hatto iyulda ham sumkangizda yengil kurtka va shamoldan himoya qiladigan narsa bo'lsin. Bu ortiqcha og'irlik emas — bu sizning qaytish chiptangiz.
"Guruhni ushlab qolaman"#
Ushlab qolasiz. Va bu muammo emas — agar oldindan aytsangiz.
Birinchi chiqishga ko'p kishilik guruh bilan bormang. Ikki-uch kishi yetadi. Kichik guruh sizning tezligingizga moslashadi, katta guruh esa o'zining tezligini saqlaydi va siz orqada qolib, uyalib, shoshib xato qilasiz.
Chiqishdan oldin bitta gapni kelishib oling: "menga og'ir bo'lsa, aytaman va orqaga qaytamiz". Agar hamrohingiz bunga rozi bo'lmasa, u hamroh emas.
Yana bitta narsani biling: birinchi marta chiqqan odam deyarli har doim o'zi kutgandan sekinroq yuradi. Katalogimizdagi vaqtlar o'rtacha tezlikka hisoblangan. Birinchi chiqishda ularga yigirma-o'ttiz foiz qo'shing va reja shundan tuzilsin. Kechikish emas, to'g'ri hisob shu.
"Telefon ishlamay qoladi"#
Ishlamaydi, ba'zi joylarda umuman. Shuning uchun ikki narsa qiling.
Birinchi: uyda qolganlarga qayerga borayotganingizni va qachon qaytishingizni yozib qoldiring. Ism, joy, taxminiy soat. Bu bepul va eng kuchli ehtiyot chorasi.
Ikkinchi: batareyani to'la zaryadlab chiqing va yo'lda telefonni tejash rejimiga o'tkazing. Sovuqda batareya tez tugaydi. Telefonni ichki cho'ntakda, tanaga yaqin olib yuring — bu oddiy hiyla ikki-uch soat qo'shib beradi.
Va uchinchisi: yo'lni qog'ozda yoki boshingizda ham saqlang. "Qaysi tomonga qaytaman?" degan savolga javob telefon o'chgandan keyin ham qolishi kerak. Yuqoriga chiqqaningizda vaqti-vaqti bilan orqaga qarab turing — qaytish yo'li butunlay boshqacha ko'rinadi.
"Hayvon hujum qiladi"#
Chotqol tizmasida qo'ng'ir ayiq bor. Lekin uchrashuv juda kam bo'ladi va deyarli hamma holatda ayiq odamdan birinchi qochadi.
Chet eldagi milliy bog'lar shu mavzuda bitta oddiy maslahat beradi: uch kishidan kam bo'lmang. Yellowstone bog'ida 1970-yildan beri ayiq jarohatlagan odamlarning 91 foizi yolg'iz yoki ikki kishi yurgan; uch va undan ko'p kishilik guruhga to'g'ri kelgani atigi 9 foiz. Bu Amerika ma'lumoti va bizdagi ayiqlar boshqa tur, lekin maslahatning o'zi bepul: shovqin qiling, yolg'iz yurmang, ovqatni ochiq qoldirmang.
Birinchi chiqish uchun eng to'g'ri boshlanish#
Qiyin joyni tanlamang. Gulkam chiroyli, lekin u yerda sel xavfi bor va ba'zi joyni suzib o'tish kerak — bu birinchi kun uchun emas.
Birinchi kun uchun to'g'ri javob: Kichik Chimyon — 6,3 km, to'rt soat, aniq so'qmoq, odam ko'p. Yoki Beldersoy — kanat yo'li sizni 2 300 metrga ko'taradi, siz esa faqat yuqorisini yurasiz.
Shu hafta: Chimyon bazasi sahifasini oching, yo'lni telefoningizga yuklang, bitta odamga yozing va uydagilarga qaytish soatini ayting. Qolgani — oyoq ostida.